Wśród najsłynniejszych zabytków Muzeum Brytyjskiego znajduje się cykl asyryjskich płaskorzeźb, które w kamieniu opowiadają jeden z dramatów opisanych na kartach Pisma. Reliefy z Lakisz zdobiły niegdyś ściany pałacu asyryjskiego króla Sennacheryba w Niniwie i ukazują oblężenie oraz zdobycie judzkiego miasta warownego Lakisz. To najdokładniejszy zachowany asyryjski zapis obrazowy oblężenia — i zarazem świadectwo wydarzeń, o których czytamy w 2 Księdze Królewskiej.
Czym jest odkrycie
Reliefy z Lakisz to seria gipsowych (alabastrowych) płaskorzeźb ściennych, tworzących niegdyś ciągły fryz o wysokości ok. 2,5 metra, biegnący przez całą salę pałacową. Zdobiły one tzw. Pałac Bez Rywala (South-West Palace) króla Sennacheryba w Niniwie — mieście, które Sennacheryb uczynił stolicą Asyrii, a którego główne wzgórze — Kujundżik (Kouyunjik) — leży dziś koło Mosulu w północnym Iraku.
Płaskorzeźby odkrył brytyjski badacz Austen Henry Layard w trakcie wykopalisk na wzgórzu Kujundżik, gdzie odsłonił Pałac Południowo-Zachodni Sennacheryba. Pałac ten eksplorowano w latach 1847–1851 — od schyłku pierwszej wyprawy Layarda (1845–1847) po jego drugą kampanię (1849–1851); to właśnie podczas prac przy tym pałacu natrafiono na reliefy z Lakisz. (Warto zaznaczyć, że część opracowań, m.in. hasło w Wikipedii, datuje odkrycie na lata 1845–1847, myląc je z wcześniejszą kampanią Layarda w Nimrud.) Panele znaleziono w wyodrębnionej sali pałacu, oznaczanej w literaturze jako Sala XXXVI, której ściany w całości pokryte były jedną, rozbudowaną kompozycją bitewną. Znaleziska przewieziono do Londynu; do zbiorów Muzeum Brytyjskiego reliefy trafiły w 1856 roku i są dziś eksponowane w sali 10b („Assyria: Siege of Lachish”).
Sceny przedstawiają natarcie na Lakisz w 701 r. p.n.e., podczas trzeciej kampanii Sennacheryba wymierzonej w Fenicję, Filisteę i Judę. Widać na nich asyryjskie rampy oblężnicze i tarany podchodzące pod mury, łuczników i procarzy, płonące miasto, kolumny judzkich jeńców i wygnańców opuszczających bramę oraz króla Sennacheryba zasiadającego na tronie i przyjmującego łupy. Dołączony klinowy napis (epigraf) wprost wymienia miasto — w przyjmowanym dziś tłumaczeniu brzmi mniej więcej: „Sennacheryb, król świata, król Asyrii, zasiadł na tronie, a łup z miasta Lakisz przechodził przed nim”. Był to jedyny tak rozbudowany, poświęcony jednej bitwie temat w pałacu Sennacheryba, co pokazuje, jak wielką wagę król przywiązywał do tego zwycięstwa.
Powiązanie z Pismem
Biblia opisuje najazd Sennacheryba na Judę za panowania króla Ezechiasza. Lakisz było wówczas jednym z najważniejszych miast warownych królestwa, a Pismo wskazuje, że asyryjski władca uczynił z niego bazę swojej kampanii:
„W czternastym roku króla Ezechiasza Sennacheryb, król Asyrii, wyruszył przeciw wszystkim warownym miastom Judy i zdobył je. Wtedy Ezechiasz, król Judy, posłał do króla Asyrii do Lakisz, mówiąc: Postąpiłem źle, odstąp ode mnie. Cokolwiek na mnie nałożysz, poniosę.” (2 Krl 18,13–14, UBG)
Kilka wersetów dalej czytamy, że to właśnie z Lakisz Sennacheryb wysłał swoich dowódców pod Jerozolimę: „Jednakże król Asyrii posłał z Lakisz Tartana, Rabsarisa i Rabszaka z wielkim wojskiem do Jerozolimy, do króla Ezechiasza” (2 Krl 18,17, UBG). Ten sam epizod relacjonują 2 Księga Kronik 32 oraz Księga Izajasza 36–37. Reliefy z Niniwy przedstawiają zatem — z perspektywy najeźdźcy — dokładnie to miasto i to oblężenie, o którym mówi natchniony tekst.
Co pewne, a co dyskutowane
Za pewne, przyjmowane powszechnie przez badaczy, można uznać:
- autentyczność i pochodzenie reliefów — to oryginalne dzieło z pałacu Sennacheryba w Niniwie, datowane na jego panowanie (704–681 r. p.n.e.);
- identyfikację przedstawionego miasta jako Lakisz — potwierdza ją klinowy epigraf wymieniający miasto z nazwy;
- historyczność samej kampanii z 701 r. p.n.e., poświadczonej niezależnie także w asyryjskich annałach Sennacheryba (tzw. Pryzma Sennacheryba / Pryzma Taylora), gdzie król chełpi się zdobyciem judzkich miast i osaczeniem Ezechiasza „jak ptaka w klatce”;
- zbieżność z wykopaliskami na stanowisku Tell ed-Duweir, utożsamianym z biblijnym Lakisz. Badania — najpierw brytyjskiej ekspedycji Jamesa L. Starkeya w latach 30. XX w., a następnie Davida Ussishkina z Uniwersytetu w Tel Awiwie (lata 1973–1994) — odsłoniły asyryjską rampę oblężniczą w południowo-zachodnim narożniku miasta oraz warstwę zniszczenia z grotami strzał, kamieniami do proc i śladami pożaru, co odpowiada scenie z reliefu.
Kwestie dyskutowane lub wymagające ostrożności:
- część szczegółów topograficznych (np. dokładny punkt, z którego asyryjski artysta „widział” miasto) jest przedmiotem rekonstrukcji, a nie bezpośredniego zapisu; Ussishkin lokalizuje ów punkt na południowy zachód od miasta;
- istnieje mniejszościowa teza (m.in. Lester Grabbe), że relief w istocie przedstawia Jerozolimę, a nazwę Lakisz miano „podstawić”, ponieważ Jerozolimy nie zdobyto. Pogląd ten jest odrzucany przez zdecydowaną większość badaczy — przeczy mu wprost brzmiący epigraf oraz zgodność sceny z archeologią Tell ed-Duweir;
- reliefy są asyryjską propagandą królewską — celowo eksponują triumf i grozę. Nie są „bezstronnym” reportażem i nie „udowadniają” wprost każdego zdania Biblii. Warto pamiętać, że asyryjskie źródła i Pismo zgadzają się co do upadku Lakisz, natomiast rozchodzą się w opisie losu Jerozolimy: annały Sennacheryba mówią o trybucie, ale nie o zdobyciu miasta, a Pismo relacjonuje wybawienie i klęskę wojska asyryjskiego (2 Krl 19).
Znaczenie
Reliefy z Lakisz należą do najcenniejszych pozabiblijnych świadectw dotyczących epoki królów Judy. Nie „dowodzą Biblii” w sensie apologetycznego skrótu, ale osadzają jej narrację w twardych realiach politycznych i militarnych VIII/VII wieku p.n.e.: potwierdzają istnienie Sennacheryba, jego kampanię przeciw judzkim miastom warownym i centralną rolę Lakisz — wszystko to elementy, które Pismo wymienia z nazwy.
Dla czytelnika stojącego na gruncie sola scriptura jest to zachęta do rzetelności: świadectwo zewnętrzne pomaga zrozumieć tło wydarzeń, ale ostateczny sens nadaje im tekst natchniony. Pismo pokazuje Lakisz jako punkt, z którego Asyria kierowała groźby ku Jerozolimie — i to właśnie w Jerozolimie, wedle relacji biblijnej, potęga Sennacheryba się załamała, gdy Jahwe (PAN) wybawił miasto ufające Jemu. Kamienne panele z Niniwy utrwaliły ludzki triumf króla Asyrii; Pismo dopowiada, kto ostatecznie rozstrzygał losy narodów.
Źródła
- Pismo Święte, Uwspółcześniona Biblia Gdańska (UBG): 2 Krl 18,13–17; 2 Krl 19; por. 2 Krn 32; Iz 36–37.
- The British Museum, galeria „Assyria: Lion hunts, Siege of Lachish and Khorsabad” (reliefy z Lakisz w sali 10b; Pałac Południowo-Zachodni Sennacheryba w Niniwie).
- Austen Henry Layard, sprawozdania z wykopalisk w Niniwie/Kujundżik (1845–1851); reliefy z Lakisz odsłonięte przy Pałacu Południowo-Zachodnim Sennacheryba, nabytki Muzeum Brytyjskiego 1856.
- David Ussishkin, „The Conquest of Lachish by Sennacherib” oraz raporty z wykopalisk w Tel Lachisz (Tell ed-Duweir), Uniwersytet w Tel Awiwie, 1973–1994; wcześniejsze prace J. L. Starkeya (lata 30. XX w.).
- Annały Sennacheryba — Pryzma Sennacheryba / Pryzma Taylora (asyryjski zapis trzeciej kampanii, 701 r. p.n.e.); zob. RINAP 3 (Grayson, Novotny).
- Hasło „Lachish reliefs”, Wikipedia (przegląd datacji, lokalizacji i dyskusji naukowej).