Kiedy czytamy w Pierwszej Księdze Królewskiej szczegółowy opis budowy domu Jahwe (PAN) przez Salomona, łatwo pomyśleć, że to relacja o czymś całkowicie wyjątkowym i niepowtarzalnym. Tymczasem archeologia pokazała, że biblijny opis wpisuje się w bardzo konkretną, dobrze poświadczoną tradycję budowlaną starożytnego Bliskiego Wschodu. Najlepszym tego świadkiem jest zrujnowana świątynia odkryta w Ain Dara w północnej Syrii — budowla, która do złudzenia przypomina trójdzielny plan Świątyni Jerozolimskiej.
Czym jest odkrycie
Ain Dara (Tell Ain Dara) to stanowisko archeologiczne w północno-zachodniej Syrii, w regionie Afrin, na północny zachód od Aleppo. Odkrycie zaczęło się przypadkowo w 1955 roku, gdy natrafiono na kolosalnego bazaltowego lwa. Pierwsze wykopaliska prowadzili Maurice Dunand i Feisal Seirafi (w latach 1956, 1962 i 1964), a systematyczne badania kompleksu świątynnego kontynuował od 1976 roku syryjski archeolog Ali Abu Assaf, z głównymi pracami w latach 80. XX wieku.
Świątynia w Ain Dara to budowla z epoki żelaza, wznoszona i przebudowywana — według Abu Assafa — w trzech fazach mniej więcej od 1300 do 740 r. p.n.e. Należy do kręgu kultury syro-hetyckiej i aramejskiej. Co istotne, jej najstarsze fazy są starsze niż Świątynia Salomona (budowana w X w. p.n.e.), a sama budowla funkcjonowała jeszcze w czasie, gdy stała świątynia w Jerozolimie.
Budynek wzniesiono na wysokim, sztucznym podeście z bazaltu. Miał plan trójdzielny: portyk wejściowy, salę główną i wewnętrzne, wydzielone sanktuarium. Ściany i progi pokrywały reliefy lwów, istot skrzydlatych przypominających cherubiny (sfinksów), palmet i wzorów geometrycznych. Najsłynniejszym elementem jest para wykutych w kamieniu, ogromnych bosych stóp (każda długa na około metr) na progu — czytelny znak, że do wnętrza „wkracza” bóstwo. Komu świątynia była poświęcona, pozostaje przedmiotem sporu (najczęściej wskazuje się boginię Isztar/Inannę, ale też Astarte lub boga burzy Hadada).
Powiązanie z Pismem
Biblijny opis Świątyni Salomona rozpoczyna się od wymiarów i przedsionka:
„A ten dom, który król Salomon budował dla Pana, miał sześćdziesiąt łokci długości, dwadzieścia łokci szerokości i trzydzieści łokci wysokości. Przedsionek domu przed świątynią miał dwadzieścia łokci długości, stosownie do szerokości domu, i dziesięć łokci szerokości przed domem.” (1 Krl 6,2–3, UBG)
Dalej tekst opisuje dokładnie ten sam trójpodział, który widzimy w Ain Dara. Najpierw przedsionek (hebr. ulam), potem sala główna nazywana „świątynią” o długości czterdziestu łokci (1 Krl 6,17, hebr. hekhal), a na końcu wydzielone Miejsce Najświętsze:
„Zbudował też przegrodę z desek cedrowych długą na dwadzieścia łokci, od jednej strony do drugiej strony domu, od podłogi aż do sufitu. W ten sposób zbudował wewnętrzny przybytek, aby był Miejscem Najświętszym.” (1 Krl 6,16, UBG)
Zbieżności idą dalej. Pismo mówi o ścianach ozdobionych rytymi cherubinami, palmami i kwiatami: „Nadto wszystkie ściany dokoła domu wewnątrz i na zewnątrz ozdobił wyrytymi cherubinami, palmami i rozkwitłymi kwiatami” (1 Krl 6,29, UBG) — dokładnie ten sam repertuar motywów, co lwy, sfinksy i palmety z Ain Dara. Do tego dochodzą boczne, wielokondygnacyjne pomieszczenia otaczające dom (1 Krl 6,5–6) oraz dwie kolumny przy wejściu (Jakin i Boaz, 1 Krl 7,21) — a portyk w Ain Dara również flankowały masywne słupy.
Co pewne, a co dyskutowane
Pewne i szeroko przyjęte w nauce jest to, że świątynia w Ain Dara stanowi najbliższą znaną architektoniczną paralelę do biblijnego opisu Świątyni Salomona. Badacz John Monson wskazał ponad 30 wspólnych elementów architektonicznych i dekoracyjnych, zestawiając 33 cechy budowli z Ain Dara z 65 szczegółami opisu z Ksiąg Królewskich. Ten sam typ „długiej” świątyni trójdzielnej znamy też z innych stanowisk regionu (np. Tell Tayinat). To pokazuje, że opis z 1 Księgi Królewskiej nie jest anachronizmem ani późną literacką fikcją, lecz wiernie oddaje realną tradycję sakralnej architektury żelaznej epoki Lewantu (na co zwracają uwagę m.in. Lawrence Stager i John Monson).
Trzeba jednak zachować uczciwość i nie napisać więcej, niż wynika z danych:
- Ain Dara nie jest Świątynią Salomona i nie „udowadnia” jej istnienia. Samego kompleksu jerozolimskiego nie da się przebadać archeologicznie (Wzgórze Świątynne pozostaje niedostępne), więc bezpośrednich pozostałości brak.
- To była pogańska świątynia kananejsko-syryjska, poświęcona obcemu bóstwu, a nie Jahwe. Podobieństwo dotyczy formy i warsztatu budowlanego, nie treści religijnej. Warto pamiętać, że samo Pismo przypisuje wykonawstwo świątyni fenickim rzemieślnikom z Tyru — to naturalnie tłumaczy wspólny styl.
- Datowanie faz Ain Dara oraz tożsamość czczonego tam bóstwa są w nauce dyskutowane.
- Pojawia się też głos przeciwny: skoro takie świątynie istniały, autor biblijny mógł opisywać budowlę wzorowaną na tym typie — podobieństwo jest więc spodziewane, a nie „dowodowe”.
Znaczenie
Dla czytelnika Pisma odkrycie w Ain Dara ma wartość przede wszystkim jako potwierdzenie wiarygodności tła historycznego. Biblijny opis nie jest fantazją oderwaną od realiów — posługuje się dokładnie tym słownictwem architektonicznym, tymi wymiarami i tymi motywami dekoracyjnymi, które faktycznie znamy z syryjsko-fenickich świątyń epoki żelaza. Autor natchniony pisał o rzeczy, którą znał i którą jego pierwsi czytelnicy potrafili sobie wyobrazić.
Jest też smutny epilog. Zabytkowa świątynia w Ain Dara została w styczniu 2018 roku poważnie zniszczona (szacunkowo w ok. 60%) podczas tureckich nalotów w rejonie Afrin, a bazaltowy lew został później zrabowany. Tym cenniejsza staje się dokumentacja z wcześniejszych badań — bo to ona, obok tekstu 1 Księgi Królewskiej, pozostaje dziś naszym oknem na to, jak wyglądał dom, który Salomon zbudował dla imienia Jahwe.
Źródła
- 1 Księga Królewska 6, Uwspółcześniona Biblia Gdańska (UBG).
- John Monson, „The New 'Ain Dara Temple: Closest Solomonic Parallel”, Biblical Archaeology Review, t. 26, nr 3 (maj/czerwiec 2000).
- Ali Abu Assaf, Der Tempel von 'Ain Dārā, Damaszener Forschungen 3, Mainz 1990 (publikacja wykopalisk).
- Biblical Archaeology Society — „Searching for the Temple of King Solomon” oraz „Special Report: Current Status of the Tell Ain Dara Temple”.
- Lawrence E. Stager i Philip J. King, Life in Biblical Israel (2001) — architektura sakralna Lewantu i paralele z Ain Dara.
- Hasło „Ain Dara (archaeological site)”, Wikipedia (przegląd historii badań, datowania i zniszczeń z 2018 r.).