Skrybowie Biblia

Wdowi grosz (lepton/pruta) — najdrobniejsza moneta Judei a Ewangelia

Wdowi grosz (lepton/pruta) — najdrobniejsza moneta Judei a Ewangelia

Autor:

Redakcja Odkryj Biblię

w

Dwie najdrobniejsze monety świata starożytnego — tyle wrzuciła do świątynnej skarbony pewna uboga wdowa, a Jezus uznał, że dała więcej niż wszyscy bogacze razem wzięci. Co to były za monety i czy naprawdę potrafimy dziś wziąć taki „wdowi grosz” do ręki? Okazuje się, że tak: to jedne z najliczniej zachowanych bilonów starożytnej Judei. Problem w tym, że pewność co do kategorii monety idzie w parze ze sporem o to, którą dokładnie sztukę miał na myśli ewangelista.

Wdowi grosz (lepton/pruta) — najdrobniejsza moneta Judei a Ewangelia
Fot. Doronenko, CC BY 3.0, via Wikimedia Commons

Czym jest to „odkrycie”

Grecki wyraz lepton (λεπτόν) znaczy dosłownie „drobny, cienki” i był potoczną nazwą najmniejszej, najtańszej monety w obiegu w Judei. Nie jest to więc pojedynczy artefakt z jednego wykopaliska, lecz cała, masowo produkowana klasa brązowego bilonu. Materialnym „odkryciem” są tysiące takich krążków wydobywanych z ziemi Izraela — do dziś należą one do najpospolitszych monet antycznych na rynku i w kolekcjach.

Najczęściej z „wdowim groszem” utożsamia się drobne brązy hasmonejskiego władcy Aleksandra Janneusza (hebr. Jehonatan), który panował ok. 103–76 r. p.n.e. jako król i arcykapłan. Jego najpospolitszy typ monety ma na awersie kotwicę otoczoną grecką legendą ΒΑΣΙΛΕΩΣ ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΥ („króla Aleksandra”), a na rewersie ośmioramienną gwiazdę (koło) w diademie, z drobnymi paleohebrajskimi literami między promieniami, składającymi się w napis „Jehonatan król”. Kotwicę i motyw gwiazdy Hasmoneusze przejęli z ikonografii seleucydzkiej.

Fizycznie to monety maleńkie: średnica ok. 11–17 mm, masa mniej więcej 0,8–3,5 g. Rozrzut wagi jest ogromny, bo krążki odlewano seriami w kamiennych formach połączonych kanalikami i rozdzielano dłutem, przez co poszczególne egzemplarze tego samego typu potrafią różnić się masą dwukrotnie. Numizmatycy odróżniają dwa nominały tego bilonu: prutę oraz o połowę lżejszy i cieńszy lepton (przy zbliżonej średnicy) — dwa leptony odpowiadały jednej prucie.

Kluczowy dla powiązania z Ewangelią jest fakt, że te drobne brązy były w obiegu przez ponad sto lat po śmierci Janneusza — aż do czasów Jezusa — bo zapotrzebowanie na drobne w miejskiej gospodarce było ogromne, a nowego bilonu bito za mało. Podobne prutot i ich połówki bili też późniejsi Hasmoneusze, Herod Wielki i jego syn Archelaus, a także rzymscy prefekci Judei (m.in. Poncjusz Piłat, urzędujący 26–36 n.e., którego prutot z laską augura i naczyniem libacyjnym również krążyły za życia Jezusa).

Powiązanie z Pismem

Scena rozgrywa się na dziedzińcu jerozolimskiej świątyni, przy skarbonach na ofiary. Ewangelia Marka podaje ją najkonkretniej:

„Przyszła też pewna uboga wdowa i wrzuciła dwie drobne monety, czyli kwartnik” (Mk 12,42 UBG).

Właśnie ten werset zawiera numizmatyczny detal. W greckim oryginale wdowa wrzuca lepta dyo — „dwa leptony” — a Marek dopowiada, że to ho estin kodrantes, czyli równowartość jednego rzymskiego quadransa (najdrobniejszej monety rzymskiej). UBG oddaje ów kodrantes/quadrans słowem „kwartnik”. Dwa leptony = jeden kwadrans — to najpewniejsza relacja wartości, jaką znamy z samego tekstu. Łukasz jest oszczędniejszy: „Zobaczył też pewną ubogą wdowę wrzucającą tam dwie drobne monety” (Łk 21,2 UBG), używając tylko greckiego lepta dyo, bez przelicznika na monetę rzymską.

Sedno nauki nie leży jednak w kursie walut, lecz w proporcji daru do możliwości:

„Wtedy zawołał swoich uczniów i powiedział im: Zaprawdę powiadam wam, że ta uboga wdowa wrzuciła więcej niż wszyscy, którzy wrzucali do skarbony. Wszyscy bowiem wrzucali z tego, co im zbywało, ale ona ze swego ubóstwa wrzuciła wszystko, co miała, całe swoje utrzymanie” (Mk 12,43–44 UBG).

Dla wyczucia skali: dniówka najemnika to w Nowym Testamencie denar (por. Mt 20,2), a denar dzielił się na 64 kwadransy. Dwa leptony wdowy to więc mniej więcej jedna sześćdziesiąta czwarta dziennego zarobku — dosłownie kilka minut pracy. Właśnie ta nikłość liczona pieniędzmi kontrastuje z całkowitością daru liczoną sercem.

Co pewne, a co dyskutowane

Pewne jest istnienie i masowy obieg samych monet: leptony i prutot Aleksandra Janneusza to jeden z najlepiej udokumentowanych typów starożytnego bilonu Judei, obecny w setkach publikowanych znalezisk i w zbiorach muzealnych. Pewne jest też, że najdrobniejsze brązy krążyły w Jerozolimie w czasach Jezusa i że grecki lepton to po prostu „najmniejsza moneta”. Dlatego status tego wpisu pozostaje potwierdzony — spór nie dotyczy realności artefaktu, lecz jego precyzyjnej identyfikacji z konkretną sztuką z Ewangelii.

Ta identyfikacja jest właśnie dyskutowana. Numizmatyk David Hendin, autor standardowego Guide to Biblical Coins, przestrzega, że utrwalone kojarzenie „wdowiego grosza” akurat z monetami kotwica–gwiazda Janneusza ma mniej wspólnego z twardym dowodem, a więcej z faktem, że od połowy XIX wieku pielgrzymi przywozili z Jerozolimy właśnie te, wszędobylskie krążki. Według Hendina „wdowim groszem” mógłby równie dobrze być dowolny lepton, pruta lub półpruta Machabeuszy, Heroda I, Archelausa czy prefektów Judei aż po śmierć Jezusa. Klasyfikatorzy (np. NGC) rozciągają wręcz etykietę „widow’s mite” na drobne brązy hasmonejskie z lat ok. 135–37 p.n.e.

Sporny bywa też sam nominał. Część autorów pisze o „leptonie” jako o połówce pruty (najmniejszym możliwym bilonie), inni podkreślają, że w I wieku n.e. najdrobniejszą realnie bijaną monetą była pruta, a greckie lepton jest tylko opisowym słowem „drobniak”, niekoniecznie osobnym nominałem. Rozbieżne bywają również przeliczniki pruty na denara czy drachmę — starożytne kursy między bilonem żydowskim a rzymskim nie były sztywne i różne źródła podają różne wartości, dlatego bezpieczniej trzymać się jedynej relacji zapisanej wprost: dwa leptony = jeden kwadrans (Mk 12,42).

Wreszcie dyskutowana jest wymowa sceny. Tradycyjnie czyta się ją jako pochwałę ofiarności wdowy. Bibliści tacy jak Addison G. Wright proponują odwrotny odczyt: że Jezus nie tyle chwali dar, ile ubolewa nad systemem religijnym, który „pożera domy wdów” (por. Mk 12,40 tuż wcześniej) i wyciska ostatni grosz z najuboższych — zwłaszcza że zaraz potem pada zapowiedź zburzenia świątyni (Mk 13). Obie interpretacje mają swoich obrońców; tekst sam w sobie kładzie nacisk na to, że kobieta oddała „całe swoje utrzymanie”.

Znaczenie

Wartość tego „odkrycia” jest przede wszystkim ilustracyjna i kontekstowa, nie dowodowa — i dobrze to nazwać wprost, bez taniej sensacji „archeologia potwierdziła Ewangelię”. Monety nie dowodzą, że opisana scena się wydarzyła; pokazują natomiast, że ewangeliczny szczegół jest osadzony w realiach. Istniał faktycznie tak drobny bilon, że dwie sztuki dawały się zsumować do jednego kwadransa; istniała świątynia z systemem skarbon na ofiary; a Marek, pisząc dla czytelników rzymskiego świata, trafnie przełożył lokalny lepton na znany im quadrans.

Dla czytelnika Pisma płynie stąd kilka wniosków. Po pierwsze, konkret: „wdowi grosz” przestaje być abstrakcją, a staje się namacalnym krążkiem, jaki mieści się na opuszku palca. Po drugie, właściwa miara ofiary — nie jej nominał, lecz relacja do tego, co człowiek w ogóle posiada; dwie najtańsze monety wydane „ze swego ubóstwa” przeważają szczodre datki „z tego, co zbywało”. Po trzecie, przestroga metodologiczna: nawet tam, gdzie sam przedmiot jest pewny, jego jednoznaczne przypisanie do konkretnej sceny bywa niepewne — i uczciwiej to przyznać, niż udawać, że trzymamy w ręku dokładnie tę monetę, którą wrzuciła wdowa.

Na koniec drobny paradoks językowy: polski „grosz” i angielski „mite” (spopularyzowany przez Biblię Króla Jakuba z 1611 r., od średnioniderlandzkiego określenia drobnej monety) to późniejsze etykiety — sama wdowa nigdy nie słyszała o „wdowim groszu”. Trzymała po prostu dwa najmniejsze pieniądze, jakie miała, i oddała oba.

Źródła

Więcej wpisów