Skrybowie Biblia

4QDeut(q) — Pieśń Mojżesza (Pwt 32)

4QDeut(q) — Pieśń Mojżesza (Pwt 32)

Autor:

Redakcja Odkryj Biblię

w

Niewielki, poszarpany kawałek skóry z czwartej jaskini w Qumran zachował zaledwie kilkanaście wersetów jednej pieśni. A jednak te strzępy tekstu od dekad wracają w dyskusjach biblistów, bo różnią się od słów, które dziś czytamy w większości Biblii. Czy Bóg, dzieląc ziemię między narody, wyznaczał granice „według liczby synów Izraela” — jak głosi znany nam tekst — czy raczej według liczby istot nazwanych „synami Bożymi”? Fragment znany jako 4QDeutq nie rozstrzyga tego pytania w prosty sposób, ale pokazuje, że w czasach Jezusa krążyły różne warianty tekstu Pieśni Mojżesza.

Czym jest to „odkrycie”

W latach 1947–1956 w jedenastu jaskiniach nad Morzem Martwym, w pobliżu ruin Qumran, odnaleziono blisko dziewięćset rękopisów — dziś nazywanych zbiorczo Zwojami znad Morza Martwego. Największy zbiór, ponad pięćset manuskryptów, pochodził z Jaskini 4, przebadanej w 1952 roku. Wśród tysięcy fragmentów znalazły się dziesiątki kopii Księgi Powtórzonego Prawa — więcej niż jakiejkolwiek innej księgi Tory, co świadczy o jej wyjątkowej pozycji we wspólnocie, która gromadziła te teksty.

Jeden z tych fragmentów otrzymał oznaczenie 4Q44, znany częściej jako 4QDeutq. W odróżnieniu od wielu zwojów qumrańskich nie jest to fragment pełnej kopii całej księgi — zachowały się z niego wyłącznie strzępy Pieśni Mojżesza z Powtórzonego Prawa 32: końcówka wersetów 9–10 oraz dłuższy urywek wersetów 37–43. Tekst zapisano w stichometrycznym układzie — wers po wersie, z odstępami między liniami poetyckimi, jak zwykło się oddawać poezję hebrajską. Pismo datuje się paleograficznie na okres między połową I wieku p.n.e. a początkiem naszej ery, czyli schyłek okresu hasmonejskiego lub początek herodiańskiego. Materiał opublikował po raz pierwszy Patrick W. Skehan w 1954 roku w „Bulletin of the American Schools of Oriental Research”, a pełne wydanie naukowe ukazało się w 1995 w serii Discoveries in the Judaean Desert (tom XIV: Qumran Cave 4.IX: Deuteronomy, Joshua, Judges, Kings). Fragmenty są dziś w zbiorach Israel Antiquities Authority.

Warto od razu zaznaczyć coś, co łatwo pomylić: 4QDeutq bywa łączony wprost z głośnym wariantem w Pwt 32,8 („synowie Boży” zamiast „synowie Izraela”). W rzeczywistości ten werset nie zachował się w tym rękopisie — poświadcza go inny zwój z tej samej jaskini, 4QDeutj (4Q37), zbiór wybranych fragmentów z kilku rozdziałów Powtórzonego Prawa i Wyjścia. Oba rękopisy niezależnie potwierdzają, że w Qumran krążył tekst Pieśni Mojżesza bliższy Septuagincie niż tekstowi masoreckiemu.

Powiązanie z Pismem

Pieśń Mojżesza zajmuje w Piątej Księdze Mojżeszowej szczególne miejsce. Tuż przed śmiercią Bóg poleca Mojżeszowi spisać ją i nauczyć Izraelitów, aby świadczyła przeciwko nim, gdy odstąpią od przymierza: „Teraz więc zapiszcie sobie tę pieśń i naucz jej synów Izraela. Włóż ją w ich usta, aby ta pieśń była dla mnie świadectwem przeciwko synom Izraela” (Pwt 31,19 UBG). Sama pieśń (Pwt 32,1–43) ma formę uroczystego oskarżenia sądowego: wzywa niebo i ziemię na świadków, przypomina wierność Boga i niewierność ludu, zapowiada karę i odnowienie. Zaczyna się wyznaniem: „On jest Skałą, a jego dzieło jest doskonałe, bo wszystkie jego drogi są sprawiedliwe. Jest Bogiem prawdziwym i bez nieprawości, sprawiedliwym i prawym” (Pwt 32,4 UBG).

Najbardziej dyskutowany fragment całej pieśni to werset 8, opisujący, jak Najwyższy rozdzielał ziemię między ludy. Tekst stojący za większością przekładów (w tym UBG) brzmi: „Gdy Najwyższy rozdzielał dziedzictwa narodom, a oddzielał synów Adama, wyznaczył granice narodom według liczby synów Izraela”, a zaraz potem: „Działem Pana jest bowiem jego lud, Jakub jest jego wydzielonym dziedzictwem” (Pwt 32,8-9 UBG). Problem w tym, że gdy Bóg wyznacza granice narodom, Izrael jeszcze nie istnieje jako naród — trudno, by liczba jego przyszłych synów była miarą podziału ziemi. 4QDeutj oraz niemal wszystkie odpisy Septuaginty mają tu inne zakończenie: nie „synów Izraela”, lecz „synów Bożych” — istot niebiańskich, którym Najwyższy przydzielił narody, zachowując dla siebie Izraela. Obraz niebiańskiego zgromadzenia pojawia się też w Psalmie 82: „Bóg stoi w zgromadzeniu Bożym, pośród bogów sprawuje sąd:” (Ps 82,1 UBG) i w wizji z 1 Krl 22: „Widziałem Pana siedzącego na swoim tronie, a wszystkie zastępy niebieskie stojące po jego prawicy i lewicy” (1 Krl 22,19 UBG).

Drugie miejsce z wyraźnymi różnicami to zakończenie pieśni — werset 43, który częściowo zachował się w samym 4QDeutq. Tekst leżący u podstaw UBG jest krótki: „Weselcie się, narody, z jego ludem, gdyż on pomści krew swoich sług i odpłaci zemstą swoim wrogom, a będzie łaskawy dla swej ziemi i swego ludu” (Pwt 32,43 UBG). W 4QDeutq ten sam werset ma więcej linii: wzywa też „niebiosa”, by radowały się wraz z Bogiem, i każe „wszystkim bogom” pokłonić się przed Nim — bliżej dłuższej wersji Septuaginty. Ten sam obraz hołdu istot niebiańskich pojawia się w Liście do Hebrajczyków, cytującym tę pieśń na poparcie wyższości Chrystusa nad aniołami: „I znowu, gdy wprowadza pierworodnego na świat, mówi: Niech mu oddają pokłon wszyscy aniołowie Boga” (Hbr 1,6 UBG) — bliżej tekstu z Qumran i LXX niż MT.

Co pewne, a co dyskutowane

  • Pewne: fragment 4Q44 (4QDeutq) pochodzi z Jaskini 4 w Qumran, zawiera wyłącznie strzępy Pwt 32,9–10 i 32,37–43 w układzie stichometrycznym, a jego pismo datuje się na ok. 50 r. p.n.e. – początek n.e. (DJD XIV, 1995). Tekst wersetu 43 ma dodatkowe linie zgodne treściowo z dłuższą wersją LXX, nieobecne w MT.
  • Dyskutowane — przypisanie wersetu 8: wariant „synowie Boży” bywa przypisywany wprost 4QDeutq. Ściśle biorąc, ten werset nie zachował się w tym rękopisie — poświadcza go 4QDeutj (4Q37) z tej samej jaskini. Oba manuskrypty potwierdzają wspólnie krążenie wariantu zgodnego z LXX w Qumran, ale przypisanie werset po wersecie do zwoju wymaga precyzji.
  • Dyskutowane — który wariant jest pierwotny: większość badaczy (m.in. Skehan, Cross, Hendel) uważa „synów Bożych” za lekcję starszą, a „synów Izraela” w MT za późniejszą redakcję łagodzącą obraz kojarzony z wielobóstwem. Inni bronią odwrotnej kolejności, a biblista Michael Heiser przyjmuje wcześniejszość czytania qumrańskiego, lecz odrzuca jego „politeistyczną” interpretację.
  • Dyskutowane — klasyfikacja rękopisu: część badaczy (Tov, Duncan) zalicza 4Q44 do tekstów ekscerpowanych z Pwt, obok 4Q37, 4Q38 i 4Q41; inni wskazują, że zachowany materiał dotyczy wyłącznie rozdziału 32, więc mógł to być odrębny zwoik samej Pieśni.

Z tego powodu status tematu pozostaje „mieszany” — rękopis jest realny i dobrze opisany naukowo, ale wnioski z niego wciąż są przedmiotem sporu.

Znaczenie

4QDeutq i pokrewne mu rękopisy mają znaczenie wykraczające poza samą pieśń. Po pierwsze, potwierdzają coś, co przed odkryciami znad Morza Martwego było wyłącznie hipotezą: różnice między MT a Septuagintą nie zawsze biorą się z błędów tłumaczy, lecz nierzadko odzwierciedlają odmienne, autentyczne warianty hebrajskiego tekstu krążące w Izraelu w okresie Drugiej Świątyni. To ważna korekta dla krytyki tekstu Starego Testamentu — jeden z powodów, dla których część współczesnych wydań krytycznych sygnalizuje dziś przy Pwt 32,8 czytanie „synowie Boży” obok tradycyjnego „synowie Izraela”.

Po drugie, znalezisko pokazuje, że w czasach Jezusa tekst biblijny nie był jeszcze ujednolicony — różne wspólnoty przekazywały nieco odmienne, lecz autorytatywne wersje tych samych ksiąg, zanim ustaliła się tradycja masorecka, dziś podstawa większości przekładów, w tym UBG. Po trzecie, dłuższa wersja wersetu 43 rzuca światło na to, skąd autor Listu do Hebrajczyków czerpał cytat o pokłonie „aniołów Boga” — nie twór greckiego tłumacza, lecz odzwierciedlenie wcześniejszej hebrajskiej tradycji, niezależnie poświadczonej w Qumran. Wreszcie fakt, że tyle kopii Powtórzonego Prawa trafiło do zbiorów qumrańskich — w tym zwój poświęcony wyłącznie samej Pieśni — świadczy, jak wielką wagę wspólnota znad Morza Martwego przykładała do tej księgi jako świadectwa przymierza.

Źródła

Więcej wpisów