Ewangelia Jana notuje szczegół, który w nowożytnej krytyce biblijnej bywał podawany w wątpliwość: jerozolimską sadzawkę „mającą pięć ganków”. Pięć portyków (krużganków) przy jednym zbiorniku wody wydawało się układem tak nietypowym, że część badaczy uznawała tę wzmiankę raczej za literacki symbol albo pomyłkę niż za opis realnego miejsca. Wykopaliska prowadzone przy kościele św. Anny w Jerozolimie osłabiły ten sceptycyzm — z ziemi wyłonił się kompleks, którego układ dobrze odpowiada Janowemu opisowi.
Czym jest odkrycie
Chodzi o zespół dwóch dużych, sąsiadujących ze sobą basenów, wykutych i zbudowanych w północno-wschodniej części Starego Miasta w Jerozolimie, w pobliżu tzw. Owczej Bramy, dziś na terenie należącym do zgromadzenia Misjonarzy Afryki (tzw. „Białych Ojców”), obok kościoła św. Anny. Oba zbiorniki oddziela masywna tama (grobla) biegnąca środkiem założenia.
Pierwsze rozpoznanie zawdzięczamy niemieckiemu badaczowi Conradowi Schickowi, który w 1888 r. zidentyfikował podwójną sadzawkę z centralną ścianą działową i śladami otaczających ją portyków. Prace na posesji Białych Ojców ciągnęły się z przerwami od drugiej połowy XIX w. aż po lata 60. XX w.; szczególnie ważna była kampania z 1964 r., prowadzona m.in. przy udziale francuskiej École Biblique (J.-M. Rousée, A. Duprez). Odsłoniła ona kolejne warstwy: rzymski ośrodek kultu i uzdrowień (interpretowany jako asklepiejon poświęcony Asklepiosowi i Serapisowi, rozbudowany w okresie rzymskim, za Hadriana, w II w.), a nad nimi kościół bizantyjski (V w.) i budowle z czasów krzyżowców.
Najistotniejszy dla czytelnika Ewangelii jest sam plan sadzawki: dwa baseny, cztery portyki wokół krawędzi zewnętrznych oraz piąty — pośrodku, na grobli dzielącej zbiorniki. Razem daje to pięć krużganków. Tym samym „pięć ganków” z Ewangelii nie oznacza pięcioboku, lecz cztery kolumnady wokół i jedną w poprzek środka — dokładnie taki układ, jaki odkopano.
Powiązanie z Pismem
Scena rozgrywa się na początku 5. rozdziału Ewangelii Jana. Ewangelista podaje topografię z precyzją naocznego świadka:
„A jest w Jerozolimie przy Owczej Bramie sadzawka, zwana po hebrajsku Betesda, mająca pięć ganków.” (J 5,2, UBG)
Nazwa „Betesda” bywa wyprowadzana z hebrajskiego bet-hesed — „dom miłosierdzia (łaski)”. W rękopisach greckich pojawiają się warianty tej nazwy (m.in. Bethzatha, Bethsaida), co pokazuje, że kopiści zmagali się z mało znaną, lokalną nazwą. Co ciekawe, tzw. Zwój Miedziany z Qumran (3Q15) wymienia w tej okolicy miejsce „Beth Eszdatajin” — forma podwójna (dualna) wskazuje na „dom dwóch basenów”. Ten drobny szczegół językowy pasuje do odkrytej konstrukcji dwóch zbiorników.
Właśnie w tych krużgankach rozgrywała się scena. Jak notuje Ewangelia: „Leżało w nich mnóstwo niedołężnych, ślepych, chromych i wychudłych, którzy czekali na poruszenie wody” (J 5,3, UBG). To tam Jeszua (Jezus) uzdrowił człowieka chorego od trzydziestu ośmiu lat:
„Jezus mu powiedział: Wstań, weź swoje posłanie i chodź. I natychmiast człowiek ten odzyskał zdrowie, wziął swoje posłanie i chodził. A tego dnia był szabat.” (J 5,8-9, UBG)
Ostatnie zdanie jest kluczem do całego rozdziału: uzdrowienie dokonało się w szabat, co wywołało spór z przywódcami. Jeszua nie łamie tu przykazania Jahwe, lecz przeciwstawia się ludzkim obwarowaniom nałożonym na dzień, który sam Bóg pobłogosławił i poświęcił.
Co pewne, a co dyskutowane
Uczciwość wymaga rozdzielenia tego, co archeologia ustaliła, od tego, co pozostaje przedmiotem dyskusji.
- Pewne (szeroki konsensus): przy kościele św. Anny znajduje się kompleks dwóch dużych basenów rozdzielonych groblą; jego układ pozwala mówić o pięciu portykach (cztery na zewnątrz, jeden na grobli). Identyfikacja tego miejsca z Janową Betesdą jest dziś powszechnie przyjmowana. Basen południowy datuje się na okres Drugiej Świątyni (ok. II w. p.n.e.), zbiornik północny jest starszy — sadzawka istniała więc realnie w czasach Jeszui.
- Dyskutowane: funkcja zbiorników. Urban C. von Wahlde i inni proponują, że basen południowy służył jako mikwa (kąpiel rytualna), zasilana wodą z północnego rezerwuaru (ocar); inni widzą tu przede wszystkim rezerwuar wody i publiczne kąpielisko o reputacji leczniczej. Dyskutowana jest również sama interpretacja rzymskiej warstwy jako asklepiejonu oraz szczegóły datowania poszczególnych faz.
- Kwestia tekstualna: zdanie o aniele poruszającym wodę (J 5,4, obecne w UBG za tekstem przyjętym) nie występuje w najstarszych rękopisach greckich, dlatego wiele wydań krytycznych je pomija lub ujmuje w nawias. To sprawa przekazu tekstu, a nie archeologii — warto o niej wspomnieć rzetelnie.
Znaczenie
Odkrycie sadzawki Betesda nie „dowodzi Biblii” i takiej roli mu przypisywać nie należy. Pokazuje jednak coś ważnego: autor czwartej Ewangelii znał realną topografię Jerozolimy sprzed jej zburzenia w 70 r. n.e. — nazwę miejsca, jego położenie przy Owczej Bramie i nietypowy, „pięcioportykowy” plan. Szczegół, który krytycy odrzucali jako zmyślenie, okazał się zgodny z konkretnym, istniejącym założeniem.
Dla czytelnika stojącego przy Piśmie płynie z tego prosty wniosek: ewangeliczna relacja osadzona jest w konkretnym miejscu i czasie, nie w mgławicy legend. Sedno pozostaje jednak teologiczne — to nie „poruszona woda” ani pogańscy bogowie uzdrowień, którzy później zawłaszczyli to miejsce, przywrócili człowiekowi zdrowie, lecz słowo Jeszui. A rama szabatu przypomina, że dzieło Boże i dzień, który Jahwe ustanowił, nie stoją w sprzeczności.
Źródła
- Urban C. von Wahlde, „The Puzzling Pool of Bethesda”, Biblical Archaeology Review 37:5 (2011), s. 40–65.
- Conrad Schick, raporty z identyfikacji sadzawki (1888), Palestine Exploration Fund — Quarterly Statement.
- A. Duprez, „Jésus et les dieux guérisseurs. À propos de Jean V” (Gabalda, Paris 1970) — interpretacja asklepiejonu; wykopaliska École Biblique et Archéologique Française (Jerozolima), kampania 1964 (J.-M. Rousée).
- Biblical Archaeology Society, „The Bethesda Pool, Site of One of Jesus’ Miracles”, biblicalarchaeology.org.
- Hasło „Pool of Bethesda”, Wikipedia (przegląd historii badań i faz budowlanych).
- Zwój Miedziany z Qumran (3Q15) — wzmianka o „Beth Eszdatajin” (forma dualna).
- Ewangelia Jana 5,2-9 — Uwspółcześniona Biblia Gdańska (UBG).