Ewangelia Mateusza opisuje dwie rzeczywistości, które mają dziś swoje materialne odpowiedniki w ziemi Izraela: najwyższego kapłana, który przewodniczył procesowi Jeszui (Jezusa), oraz sam rzymski sposób egzekucji — ukrzyżowanie. Z jednej strony mamy bogato zdobione ossuarium z napisem „Józef, syn Kajfasza”, z drugiej — jedyną odnalezioną w ziemi Izraela fizyczną pozostałość ukrzyżowanego człowieka z czasów Drugiej Świątyni. Żadne z tych znalezisk nie „udowadnia” wiary, ale oba osadzają relację Pisma w konkretnym, dotykalnym świecie pierwszego wieku.
Czym jest odkrycie
Ossuarium Kajfasza (1990)
W grudniu 1990 roku, podczas prac budowlanych w tzw. Lesie Pokoju (Peace Forest) w południowej części Jerozolimy (rejon North Talpiot), buldożer przypadkowo przebił strop skalnego grobowca z okresu Drugiej Świątyni. Wezwany archeolog Zvi Greenhut z Izraelskiego Urzędu Starożytności (Israel Antiquities Authority) przeprowadził wykopaliska ratunkowe. W grocie z czterema niszami znaleziono dwanaście ossuariów — kamiennych skrzynek na kości, typowych dla żydowskiego zwyczaju wtórnego pochówku w I wieku.
Najbardziej ozdobne ossuarium było dwukrotnie opatrzone aramejskim napisem: „Jehosef bar Kajafa” (na dłuższym boku) i „Jehosef bar Kafa” (na węższym) — czyli „Józef, syn Kajfasza”. Skrzynka mierzy około 37 cm wysokości i 75 cm długości; zawierała szczątki sześciu osób (dwoje niemowląt, dwóch nastoletnich chłopców, kobiety i mężczyzny w wieku około 60 lat). Inskrypcje z tego grobowca opracował archeolog Ronny Reich. Ossuarium przechowywane jest w Muzeum Izraela w Jerozolimie, a wydobyte kości ponownie pochowano na Górze Oliwnej.
Pięta ukrzyżowanego Jehohanana (1968)
Wcześniej, w 1968 roku, na wzgórzu Giv’at ha-Mivtar na północ od Jerozolimy (w pobliżu góry Skopus) robotnicy natrafili na żydowski grobowiec z I wieku. Wykopaliska prowadził Vassilios Tzaferis z ramienia ówczesnej izraelskiej służby starożytności. W jednym z ossuariów, opatrzonym hebrajskim napisem odczytywanym jako „Jehohanan, syn Hagakola”, spoczywały kości młodego mężczyzny w wieku około 24–28 lat. Analizę antropologiczną wykonał Nicu Haas z Uniwersytetu Hebrajskiego.
Sensacją okazała się prawa kość piętowa (calcaneus) przebita na wylot żelaznym gwoździem długości około 11,5 cm, z zachowanymi śladami drewna. Ostrze gwoździa zagięło się, gdyż trafiło na twardy sęk w drewnie belki — dlatego nie dało się go wyciągnąć i pozostał w kości aż do pochówku. Przez dziesięciolecia był to jedyny odnaleziony szkieletowy dowód rzymskiego ukrzyżowania i do dziś pozostaje jedynym takim znaleziskiem z ziemi Izraela; poza Judeą analogiczne przypadki odkryto dopiero później — najlepiej udokumentowany w Fenstanton w Anglii (2021), a z zastrzeżeniami także w Gavello we Włoszech.
Powiązanie z Pismem
Kajfasz to nie postać legendarna, lecz historyczny najwyższy kapłan, który według Józefa Flawiusza urzędował w latach ok. 18–36 n.e. — a więc dokładnie w czasie działalności i procesu Jeszui. Mateusz wymienia go z imienia w opisie nocnego przesłuchania:
„A ci, którzy schwytali Jezusa, zaprowadzili go do Kajfasza, najwyższego kapłana, gdzie zebrali się uczeni w Piśmie i starsi.” (Mt 26,57, UBG)
To właśnie ci sami „naczelni kapłani i starsi ludu” otwierają 27. rozdział, przekazując Jeszuę pod rzymską jurysdykcję:
„A gdy nastał ranek, wszyscy naczelni kapłani i starsi ludu naradzili się przeciwko Jezusowi, aby go zabić. Związali go, odprowadzili i wydali namiestnikowi Poncjuszowi Piłatowi.” (Mt 27,1-2, UBG)
Efektem tej narady był wyrok wykonany rzymską metodą, którą kość Jehohanana czyni namacalną:
„A gdy go ukrzyżowali, rozdzielili jego szaty i rzucali losy, aby się wypełniło, co zostało powiedziane przez proroka: Rozdzielili między siebie moje szaty, a o moje ubranie rzucali losy.” (Mt 27,35, UBG)
Znalezisko z Giv’at ha-Mivtar nie mówi nic o Jeszui bezpośrednio, ale pokazuje, że praktyka przybijania skazańca gwoździami do drewna była w Judei realna i stosowana wobec zwykłych Żydów — dokładnie tak, jak zakłada tekst Ewangelii.
Co pewne, a co dyskutowane
- Pewne: ossuarium z napisem „Józef, syn Kajfasza” istnieje, pochodzi z I wieku i zostało odkryte w kontekście archeologicznym udokumentowanym przez Izraelski Urząd Starożytności. Imię „Kajafa/Kajfasz” było w codziennym użyciu w Jerozolimie w połowie I wieku.
- Pewne: kość piętowa Jehohanana przebita gwoździem to autentyczny, materialny dowód rzymskiego ukrzyżowania w Judei w I wieku.
- Dyskutowane: czy ossuarium należało konkretnie do najwyższego kapłana z Ewangelii. Część badaczy zgłasza zastrzeżenia — dotyczące zapisu imienia, braku wzmianki o funkcji arcykapłana oraz stosunkowej skromności samego grobowca. Wielu jednak uznaje związek z rodziną Kajfaszów za prawdopodobny. Dodatkowego argumentu dostarczyło znalezisko z 2011 roku: ossuarium „Miriam, córki Jeszuy, syna Kajfasza, kapłana z rodu Ma’azja z Bet Imri”, którego autentyczność (na podstawie analizy patyny) potwierdził Izraelski Urząd Starożytności. Wiąże ono rodzinę Kajfaszów z konkretną zmianą kapłańską — pochodziło jednak z nielegalnego wykopu (zostało odebrane rabusiom grobów), co osłabia jego wartość dowodową.
- Dyskutowane: szczegóły ukrzyżowania Jehohanana. Pierwotną rekonstrukcję Nicu Haasa (m.in. jeden gwóźdź przez obie pięty, przybite przedramiona) zrewidowali w 1985 roku Joe Zias i Eliezer Sekeles, wskazując na krótszy gwóźdź, przebicie tylko jednej pięty i możliwość, że ręce były przywiązane, a nie przybite. Sam fakt ukrzyżowania gwoździem pozostaje jednak bezsporny.
- Dyskutowane: czy ukrzyżowanych regularnie grzebano. Grób Jehohanana bywa przywoływany jako dowód przeciw tezie (m.in. J.D. Crossana), że ofiary ukrzyżowania z reguły pozostawiano bez pochówku; skala i typowość takich pochówków są jednak przedmiotem sporu.
Znaczenie
Dla czytelnika, który stawia Pismo ponad tradycję, oba znaleziska mają wartość świadectwa historycznego, a nie „dowodu” wiary. Pokazują, że Ewangelia Mateusza porusza się w świecie realnych osób i realnych praktyk: był historyczny najwyższy kapłan noszący imię Kajfasz, urzędujący w czasie procesu Jeszui, i było rzeczywiste, brutalne ukrzyżowanie gwoździami, którego ofiary — jak widać na przykładzie Jehohanana — czasem grzebano.
Nie znajdziemy tu potwierdzenia zmartwychwstania ani boskości Mesjasza — to pozostaje przedmiotem wiary opartej na świadectwie Pisma. Archeologia daje jednak coś skromniejszego: uwiarygodnia tło, w którym — jak wyznaje Pismo — Jahwe (PAN) dokonał dzieła odkupienia przez Jeszuę (Jezusa). Kamień, kość i żelazny gwóźdź milcząco przypominają, że wydarzenia z 26. i 27. rozdziału Mateusza rozegrały się w twardej rzeczywistości pierwszowiecznej Jerozolimy.
Źródła
- Zvi Greenhut, „Burial Cave of the Caiaphas Family” — Biblical Archaeology Review 18:5 (1992); wersja naukowa: „The 'Caiaphas’ Tomb in North Talpiyot, Jerusalem”, 'Atiqot 21 (1992).
- Ronny Reich, „Ossuary Inscriptions from the Caiaphas Tomb” — Jerusalem Perspective / 'Atiqot 21 (1991–1992).
- Israel Antiquities Authority — dokumentacja wykopalisk grobowca w Lesie Pokoju (Peace Forest), Jerozolima, 1990; obiekt w zbiorach Muzeum Izraela w Jerozolimie.
- V. Tzaferis, „Jewish Tombs at and near Giv’at ha-Mivtar, Jerusalem”, Israel Exploration Journal 20 (1970); N. Haas, „Anthropological Observations on the Skeletal Remains from Giv’at ha-Mivtar”, Israel Exploration Journal 20 (1970).
- J. Zias, E. Sekeles, „The Crucified Man from Giv’at ha-Mivtar: A Reappraisal”, Israel Exploration Journal 35 (1985).
- B. Zissu, Y. Goren, „The Ossuary of 'Miriam Daughter of Yeshua Son of Caiaphas, Priests [of] Ma’aziah from Beth 'Imri’”, Israel Exploration Journal 61 (2011); komunikat Israel Antiquities Authority o autentyczności.
- Univ. of Cambridge / Albion Archaeology — Roman crucifixion burial at Fenstanton, Cambridgeshire (2021) — kontekst późniejszych znalezisk.
- Encyklopedyczne omówienia: hasła „Caiaphas ossuary”, „Jehohanan”, „Miriam ossuary” (Wikipedia) oraz materiały Biblical Archaeology Society i Times of Israel („In a Stone Box, a Rare Trace of Crucifixion”).