Chasor (w części przekładów i opracowań zapisywany jako Chacor; stanowisko archeologiczne nosi nazwę Tel Hazor) było w epoce brązu największym miastem kananejskim na terenie dzisiejszego północnego Izraela. Księga Jozuego nazywa je „głową wszystkich tych królestw” (Joz 11,10, UBG) i wskazuje jako jedyne miasto, które Jozue spalił ogniem. Na samym kopcu (tell) archeolodzy odsłonili wyraźną, potężną warstwę zniszczenia z pożaru u schyłku epoki brązu. To zbieżność, która od dekad przyciąga uwagę badaczy — i budzi spory o to, kto i kiedy zniszczył miasto.
Czym jest odkrycie
Tel Hazor leży w Górnej Galilei, około 15 km na północ od Jeziora Galilejskiego. W szczytowym okresie było to olbrzymie, jak na warunki kananejskie, miasto: górne i dolne miasto obejmowały około 80 hektarów (górne wzgórze ok. 12 ha, dolne miasto ponad 70 ha), z liczbą mieszkańców szacowaną nawet na kilkanaście tysięcy. Dobrze pasuje to do biblijnego opisu Chasoru jako ośrodka dominującego nad okoliczną koalicją królestw.
Systematyczne wykopaliska prowadził najpierw Yigael Yadin z Uniwersytetu Hebrajskiego w Jerozolimie (cztery sezony 1955–1958 oraz sezon 1968). Badania wznowił w 1990 roku Amnon Ben-Tor (Uniwersytet Hebrajski), we współpracy z Uniwersytetem Complutense w Madrycie; przez lata współkierowała nimi Sharon Zuckerman. Prace kontynuowano jeszcze w drugiej dekadzie XXI wieku. Stanowisko od 2005 roku figuruje na liście światowego dziedzictwa UNESCO (w ramach wpisu „Biblijne tell-e: Megiddo, Chasor, Beer-Szeba”) i jest izraelskim parkiem narodowym; znaczna część zabytków przechowywana jest w muzeum w pobliskim kibucu Ajelet ha-Szachar oraz w zbiorach izraelskich.
Warstwa zniszczenia z końca późnej epoki brązu (XIII w. p.n.e.) jest wyjątkowo czytelna: warstwy popiołu i węgla drzewnego miejscami sięgające niemal metra (ok. 0,9 m, czyli około trzech stóp), zwęglone belki stropowe, popękane od żaru bloki bazaltu, zawalone mury i przepalona cegła mułowa. Ogień był tak intensywny, że uszkodził bazaltowe elementy pałacu ceremonialnego i bramy. Charakterystyczne jest też celowe okaleczanie posągów — kananejskim i egipskim bóstwom oraz władcom odbijano głowy i dłonie. Jak podkreśla Ben-Tor, zniszczenie Chasoru nie było skutkiem przypadkowego pożaru, trzęsienia ziemi ani innej klęski żywiołowej — był to akt świadomego, ludzkiego działania.
Powiązanie z Pismem
Księga Jozuego opisuje kampanię przeciw północnej koalicji, której przewodził Jabin, król Chasoru. Kluczowe wersety brzmią dosłownie:
„W tym czasie Jozue zawrócił i zdobył Chasor, a jego króla zabił mieczem. Chasor bowiem był przedtem głową wszystkich tych królestw. Każdą duszę, która w nim była, pobili ostrzem miecza, wytracając ją. Nikt nie pozostał przy życiu, a Chasor spalił ogniem.” (Joz 11,10-11, UBG)
Uwagę zwraca szczegół z kolejnego wersetu:
„Izrael nie spalił jednak żadnego z miast warownych, oprócz samego Chasoru, który spalił Jozue.” (Joz 11,13, UBG)
Biblia wyróżnia więc Chasor jako jedyne z podbitych miast, które spłonęło. Archeologiczna warstwa spalenia na Tel Hazor jest z tym opisem uderzająco spójna. Co więcej, celowe niszczenie i defigurowanie posągów bóstw współgra z obrazem najeźdźców o zdecydowanie antybałwochwalczym światopoglądzie — a taki właśnie nakaz Jahwe (PAN) dał Izraelowi (por. zakaz czczenia obrazów w Dekalogu). Trzeba jednak od razu zaznaczyć, że rytualne „uśmiercanie” posągów znane jest z wielu stanowisk Bliskiego Wschodu i samo w sobie nie wskazuje jednoznacznie sprawców (zob. niżej).
Co pewne, a co dyskutowane
Trzeba jasno oddzielić fakty od interpretacji:
- Pewne (konsensus): Chasor faktycznie istniało i było potężnym miastem kananejskim; u schyłku późnej epoki brązu zostało zniszczone przez wielki, gwałtowny pożar; zniszczenie było zamierzone (świadczą o tym okaleczone posągi), nie było skutkiem przypadku czy klęski naturalnej.
- Datowanie (szeroki konsensus badaczy stanowiska): zniszczenie datuje się na XIII w. p.n.e. (późna epoka brązu). Yadin zaproponował orientacyjnie ok. 1230 p.n.e., a Ben-Tor umieszcza katastrofę nie wcześniej niż w połowie XIII w. p.n.e. Dokładna chronologia bywa jednak przedmiotem dyskusji, zwłaszcza w kontekście sporu o datę wyjścia z Egiptu (tzw. datowanie „wczesne” w XV w. wobec „późnego” w XIII w.).
- Sporne — kto zniszczył miasto: To pytanie nie jest rozstrzygnięte. Amnon Ben-Tor przypisuje zniszczenie Izraelitom i wyklucza Egipcjan oraz tzw. Ludy Morza (Egipcjan — bo zniszczono także posągi faraonów; Ludy Morza — bo nie znaleziono ich charakterystycznej ceramiki, a Chasor leży zbyt daleko w głębi lądu). Sharon Zuckerman proponowała inne wyjaśnienie: wewnętrzny bunt lub konflikt między frakcjami miasta, które i tak chyliło się ku upadkowi. Israel Finkelstein jest sceptyczny wobec idei jednej, zorganizowanej inwazji i mówi raczej o ogólnym załamaniu późnej epoki brązu (bunty, Ludy Morza, upadek systemu miast-państw), a narrację biblijną traktuje jako połączenie wielu odległych w czasie wydarzeń.
Uczciwie: samo istnienie warstwy spalenia nie „udowadnia” biblijnego opisu ani nie identyfikuje sprawców. Pokazuje jednak, że wydarzenie tego typu — celowe spalenie największego miasta regionu — realnie miało miejsce w epoce, którą Pismo wiąże z kampanią Jozuego.
Znaczenie
Dla czytelnika Pisma odkrycie z Tel Hazor jest ważne z kilku powodów. Po pierwsze, potwierdza realność tła geograficznego i historycznego Księgi Jozuego: Chasor nie jest legendarną nazwą, lecz konkretnym, wielkim miastem, którego pozostałości można dziś zwiedzać. Po drugie, biblijne wyróżnienie Chasoru jako jedynego spalonego miasta (Joz 11,13) znajduje odpowiednik w wyjątkowej, grubej warstwie pożaru na stanowisku. Po trzecie, ślady zamierzonego niszczenia bóstw wpisują się w obraz ludu związanego przymierzem z Jahwe (PAN), któremu zakazano bałwochwalstwa — choć, jak zaznaczono, sama ta poszlaka nie przesądza, kto był sprawcą.
Zarazem archeologia nie zastępuje wiary ani nie „dowodzi” natchnienia Pisma. Pokazuje spójność między tekstem a materialnymi śladami, ale tam, gdzie badacze się spierają (kto i dokładnie kiedy), warto zachować pokorę i nie budować przesadnych apologetycznych wniosków. Świadectwo o wierności Jahwe wobec obietnicy danej Izraelowi pozostaje przede wszystkim świadectwem Pisma — a kamienie Chasoru je oświetlają, nie zastępując.
Źródła
- Tel Hazor — hasło encyklopedyczne (Wikipedia, en): historia wykopalisk, warstwa zniszczenia, status UNESCO. en.wikipedia.org/wiki/Tel_Hazor
- Amnon Ben-Tor, „Who Destroyed Canaanite Hazor?”, omówienie: Biblical Archaeology Society. biblicalarchaeology.org
- Jennie R. Ebeling, „Recent Archaeological Discoveries at Hazor”, Bible and Interpretation (University of Arizona). bibleinterp.arizona.edu/articles/Hazor_Ebeling
- Tel Hazor — Institute of Archaeology, Uniwersytet Hebrajski w Jerozolimie (opis projektu i śladów zniszczenia). archaeology.huji.ac.il/tel-hazor
- „The Dating of Hazor’s Destruction in Joshua 11” — Associates for Biblical Research (prezentacja sporu o datowanie). biblearchaeology.org
- Pismo Święte, Uwspółcześniona Biblia Gdańska (UBG), Księga Jozuego 11 — cytaty dosłowne.