Wśród znalezisk archeologicznych związanych z Pismem niewiele robi tak wielkie wrażenie jak dwa maleńkie zwitki srebrnej blachy odkryte tuż pod murami Jerozolimy. Zwinięte niczym miniaturowe zwoje, noszone niegdyś na szyi jako amulety, kryły w sobie słowa, które wierni znają do dziś: kapłańskie błogosławieństwo z Księgi Liczb. To dzięki nim mamy w rękach najstarszy zachowany zapis tekstu, który później wszedł w skład Biblii hebrajskiej — z wyrytym na srebrze imieniem Jahwe.
Czym jest to odkrycie
W 1979 roku, podczas wykopalisk na wzgórzu Ketef Hinnom („Zbocze Hinnom”), na południowy zachód od Starego Miasta w Jerozolimie, u zbiegu doliny Hinnom (Gehenny), zespół pod kierownictwem archeologa Gabriela Barkaya (wówczas z Uniwersytetu w Tel Awiwie) natrafił na skalne komory grobowe z okresu Pierwszej Świątyni. W jednej z nich (Komora 25 grobowca 24) znajdowała się nienaruszona przez rabusiów skrytka z setkami przedmiotów: naczyniami, biżuterią, grotami strzał — a wśród nich dwa niewielkie, zwinięte przedmioty ze srebra.
Oznaczono je jako KH1 i KH2. Były tak kruche, że opracowanie bezpiecznej metody ich rozwinięcia zajęło około trzech lat. Po rozwinięciu okazało się, że większy zwitek (KH1) ma ok. 27 × 97 mm, a mniejszy (KH2) zaledwie ok. 11 × 39 mm. Na obu wyryto — pismem starohebrajskim (paleohebrajskim) — drobne inskrypcje. Zawierają one wariant błogosławieństwa kapłańskiego znanego z Księgi Liczb oraz język przymierza bliski Powtórzonego Prawa 7,9. Co istotne, na obu pojawia się imię Boże w formie JHWH (Jahwe). Dziś oba amulety przechowywane są w Muzeum Izraela w Jerozolimie.
Powiązanie z Pismem
Sercem inskrypcji jest błogosławieństwo, które Jahwe polecił wypowiadać kapłanom nad Izraelem. W UBG czytamy:
Powiedz Aaronowi i jego synom: Tak będziecie błogosławić synów Izraela, mówiąc do nich: Niech ci błogosławi PAN i niech cię strzeże; Niech PAN rozjaśni nad tobą swoje oblicze i niech ci będzie łaskawy; Niech PAN zwróci ku tobie swoje oblicze i niech da ci pokój. I będą wzywać mojego imienia nad synami Izraela, a ja im będę błogosławił.
(Lb 6,23–27, UBG)
Amulety zachowują rdzeń tej formuły: czasowniki „błogosławić” i „strzec”, obraz rozjaśnionego oblicza oraz dar pokoju. Nie jest to jednak wierna, słowo w słowo kopia tekstu z Księgi Liczb — inskrypcja jest krótsza i nieco odmienna, bez niektórych zwrotów. Tam, gdzie polski przekład UBG oddaje imię Boże słowem „PAN”, na srebrnej blasze widnieje starohebrajskie JHWH — dokładnie to imię, o którym mówi werset 27: „będą wzywać mojego imienia nad synami Izraela”.
Co pewne, a co dyskutowane
Pewne: autentyczność i kontekst znaleziska nie budzą wątpliwości — amulety pochodzą z regularnych, udokumentowanych wykopalisk, a nie z rynku antyków. Obecność błogosławieństwa kapłańskiego i imienia Jahwe jest odczytana i potwierdzona.
Dyskutowane było datowanie. Barkay pierwotnie datował inskrypcje na przełom VII i VI w. p.n.e. (schyłek okresu Pierwszej Świątyni, przed zburzeniem Jerozolimy w 586 r. p.n.e.). Część uczonych — m.in. Johannes Renz i Wolfgang Röllig — argumentowała, że zniszczone pismo jest zbyt trudne do pewnego datowania, dopuszczając nawet datę o kilka stuleci późniejszą (III–II w. p.n.e.). Spór w dużej mierze rozstrzygnęła ponowna analiza z 2004 roku, przeprowadzona przez West Semitic Research Project na Uniwersytecie Południowej Kalifornii (USC): zaawansowane techniki fotograficzne i komputerowe pozwoliły odczytać litery wcześniej niewidoczne i mocniej potwierdziły datowanie na okres tuż przed babilońskim zniszczeniem miasta. Wyniki opublikowano w „Bulletin of the American Schools of Oriental Research” (BASOR 334, 2004). Choć pojedyncze głosy nadal proponują późniejsze daty, w nauce przeważa dziś datowanie na schyłek Pierwszej Świątyni.
Ostrożność w interpretacji: odkrycie nie „dowodzi Biblii” w całości. Nie przesądza, kiedy spisano całą Torę ani jak wyglądał cały ówczesny tekst. Pokazuje natomiast rzecz konkretną i ważną: słowa, które później znalazły się w Księdze Liczb 6, były w obiegu — spisywane i używane — już w okresie przedwygnaniowym.
Znaczenie
Srebrne zwoje z Ketef Hinnom to najstarszy znany fragment tekstu, który później wszedł do Pisma — starszy o około cztery stulecia od zwojów znad Morza Martwego. Dla czytelnika ceniącego Pismo ponad tradycję jest to świadectwo namacalne: błogosławieństwo kapłańskie nie jest późną konstrukcją, lecz formułą znaną i wypowiadaną w Judzie jeszcze przed niewolą babilońską. Widnieje na nich także imię Jahwe, zapisane ręką starożytnego Judejczyka — imię, które sam Bóg polecił „wzywać nad synami Izraela”. Nie jest to najstarsze epigraficzne poświadczenie tego imienia (starsze są m.in. stela Meszy z ok. 840 r. p.n.e. czy hebrajskie inskrypcje z Kuntillet Ajrud z VIII w. p.n.e.), lecz najstarszy znany jego zapis w tekście, który później stał się częścią Pisma. Wreszcie fakt, że słowa te znaleziono na amuletach z grobu, przypomina, jak głęboko wierzono w moc Bożego błogosławieństwa i ochrony — od kołyski aż po grób.
Źródła
- G. Barkay, M. J. Lundberg, A. G. Vaughn, B. Zuckerman, „The Amulets from Ketef Hinnom: A New Edition and Evaluation”, Bulletin of the American Schools of Oriental Research 334 (2004), s. 41–71.
- G. Barkay, „The Priestly Benediction on Silver Plaques from Ketef Hinnom in Jerusalem”, Tel Aviv 19 (1992), s. 139–192.
- West Semitic Research Project / InscriptiFact, University of Southern California (ponowna analiza fotograficzna, 2004).
- J. D. Smoak, The Priestly Blessing in Inscription and Scripture: The Early History of Numbers 6:24–26 (Oxford University Press, 2016) oraz analiza na TheTorah.com.
- Israel Museum, Jerozolima — obecne miejsce przechowywania amuletów.
- Hasło „Ketef Hinnom scrolls”, Wikipedia (przegląd faktów i literatury).
- Cytat biblijny: Uwspółcześniona Biblia Gdańska (UBG), Księga Liczb 6,23–27.