Turysta wchodzący do Muzeum Pergamońskiego w Berlinie staje nagle przed ścianą z lśniącej, kobaltowej glazury, po której kroczą złociste byki i smoki. To zrekonstruowana Brama Isztar — jedno z monumentalnych wejść w mury Babilonu, wzniesionych przez króla Nabuchodonozora II. Za bramą ciągnęła się szeroka Droga Procesyjna, a w głębi miasta stały jego rozległe pałace. Dla czytelnika Księgi Daniela ma to szczególny wydźwięk, bo właśnie w tym mieście padły z ust króla słowa o „wielkim Babilonie”, który sam zbudował. Zobaczmy, co archeologia rzeczywiście odsłoniła — i gdzie kończy się pewność, a zaczyna dyskusja.
Czym jest to odkrycie
Brama Isztar była monumentalną bramą miejską w północnej części Babilonu (dziś środkowy Irak, około 85 km na południe od Bagdadu), poświęconą babilońskiej bogini Isztar. Wzniesiono ją około 575 roku p.n.e., w czasie panowania Nabuchodonozora II (ok. 605–562 p.n.e.). Jej ściany wyłożono wypalaną cegłą pokrytą niebieską glazurą, a na tym tle umieszczono płaskorzeźby zwierząt: byków (aurochsów) i smoków mušḫuššu, wykonanych z barwnych, formowanych cegieł. Przez bramę biegła Droga Procesyjna, po której bokach kroczyły rzędy lwów — zwierząt Isztar.
Ruiny odkopał niemiecki architekt i archeolog Robert Koldewey, kierujący wykopaliskami Deutsche Orient-Gesellschaft (Niemieckiego Towarzystwa Orientalnego) w Babilonie w latach 1899–1917. Samą bramę odsłaniano od około 1902 roku; Koldewey dotarł do zachowanych fundamentów i wydobył tysiące fragmentów glazurowanych cegieł. Materiał wywieziono następnie do Berlina, gdzie na jego podstawie zrekonstruowano mniejszą, przednią część bramy oraz odcinek Drogi Procesyjnej — ekspozycję otwarto w Muzeum Pergamońskim w 1930 roku (część oryginalnych paneli trafiła też do innych muzeów świata).
Prócz bramy Koldewey odsłonił potężne mury miejskie oraz kompleks pałacowy, w tym Pałac Południowy (tzw. Kasr) z salą tronową. Kluczowe dla naszego tematu są miliony wypalanych cegieł programu budowlanego Nabuchodonozora, z których wiele stemplowano jego imieniem i tytułami („Nabuchodonozor, król Babilonu… najstarszy syn Nabopolasara”), a także dłuższe inskrypcje dedykacyjne opisujące jego dzieła budowlane. To materialny podpis króla na jego własnym mieście.
Powiązanie z Pismem
Czwarty rozdział Księgi Daniela opisuje scenę, w której Nabuchodonozor przechadza się po swoim pałacu w Babilonie i wypowiada słowa pełne dumy:
Król zaczął mówić: Czy to nie jest ten wielki Babilon, który ja, w sile swej potęgi, zbudowałem jako siedzibę królestwa i dla chwały swojego majestatu? (Dn 4,30, UBG)
Uderzająca jest zbieżność między tym zdaniem a wymową wykopalisk. Król chełpi się dwiema rzeczami: że to on („ja… zbudowałem”) wzniósł Babilon oraz że uczynił to „dla chwały swojego majestatu”. Dokładnie taki obraz wyłania się z ziemi: monumentalna brama, okazała droga procesyjna, rozległe pałace i — co najwymowniejsze — miliony cegieł ze stemplem imienia tego właśnie władcy oraz inskrypcje, w których sam opisuje swoje budowle. Archeologia niezależnie potwierdza, że Babilon, jaki znamy z ruin, był w ogromnej mierze dziełem Nabuchodonozora, tak jak zapisano to w Piśmie.
Pismo nie zatrzymuje się jednak na podziwie dla architektury. Zaraz po chełpliwych słowach następuje Boża odpowiedź:
A gdy słowo to jeszcze było w ustach króla, oto spadł głos z nieba: Do ciebie się mówi, królu Nabuchodonozorze. Twoje królestwo odeszło od ciebie. (Dn 4,31, UBG)
Sens narracji jest więc odwrotny do tego, co król chciał ogłosić. Wspaniałość Babilonu służy w Księdze Daniela nie gloryfikacji człowieka, lecz ukazaniu, że nawet największy budowniczy podlega sądowi Jahwe (PAN) i musi uznać, że „Najwyższy panuje nad królestwem ludzkim” (Dn 4,32, UBG).
Co pewne, a co dyskutowane
Rozróżnijmy uczciwie fakty od interpretacji.
- Pewne (konsensus): Brama Isztar, Droga Procesyjna i pałace to autentyczne zabytki odkryte przez Koldeweya (1899–1917). Nie ma sporu co do tego, że Nabuchodonozor II prowadził ogromny program budowlany w Babilonie — poświadczają to tysiące stemplowanych cegieł z jego imieniem oraz jego własne inskrypcje dedykacyjne. To bezpośrednio odpowiada realiom, do których nawiązuje przechwałka z Dn 4,30.
- Dyskutowane — datowanie księgi: Trwa spór o czas powstania Księgi Daniela (tradycyjnie VI w. p.n.e.; krytyka biblijna wskazuje na redakcję z II w. p.n.e.). Warto jednak zauważyć, że Dn 4,30 nie jest proroctwem o przyszłości, lecz opisem świetności Babilonu — a tę potwierdza archeologia niezależnie od tego, kiedy zapisano księgę.
- Dyskutowane — choroba króla: Epizod obłędu Nabuchodonozora, który „jadł trawę jak woły” (Dn 4,33), nie jest bezpośrednio poświadczony w źródłach babilońskich. Część badaczy zestawia go z qumrańską „Modlitwą Nabonida” (4Q242), opisującą chorobę babilońskiego króla — dotyczy ona jednak Nabonida, nie Nabuchodonozora, i związek ten pozostaje hipotezą.
- Dyskutowane — „wiszące ogrody” i rekonstrukcja: Słynne Wiszące Ogrody bywają wiązane z tym samym Babilonem, lecz ich istnienie i lokalizacja są przedmiotem sporu (niektórzy uczeni umieszczają je w Niniwie). Trzeba też pamiętać, że berlińska rekonstrukcja bramy jest częściowa i łączy cegły oryginalne z uzupełnieniami wykonanymi współcześnie.
Należy więc unikać dwóch skrajności: nie wolno twierdzić, że Brama Isztar „udowadnia Biblię”, ani lekceważyć zbieżności jako przypadku. Właściwy wniosek jest ostrożniejszy — to niezależne źródło potwierdzające realia, w których Pismo osadza swoją narrację.
Znaczenie
Dla czytelnika stojącego na gruncie sola scriptura ruiny Babilonu są cennym, choć ostrożnie interpretowanym świadectwem. Nie zastępują wiary ani nie „ratyfikują” natchnienia Pisma, ale pokazują, że opis w Księdze Daniela nie jest oderwaną od historii legendą. Król, którego przechwałkę zapisano — „ten wielki Babilon, który ja… zbudowałem” — okazuje się realnym budowniczym realnego, wspaniałego miasta, którego materialny ślad możemy dziś oglądać w muzeum.
Jest w tym też lekcja, którą Pismo stawia na pierwszym miejscu. Kobaltowa brama i miliony cegieł z imieniem króla są niemym świadkiem ludzkiej pychy, która chce sobie przypisać całą chwałę. Księga Daniela odsłania jednak dalszy ciąg tej historii: mocarz, który mówił „dla chwały swojego majestatu”, został ukorzony, aż wyznał, że panowanie należy do Najwyższego. Babilon Nabuchodonozora przypomina, że nawet najtrwalsza budowla ludzka przemija, a suwerenność nad dziejami narodów pozostaje w rękach Jahwe (PAN).
Źródła
- Ishtar Gate — Wikipedia (wykopaliska Koldeweya 1899–1917, datowanie ok. 575 p.n.e., rekonstrukcja w Muzeum Pergamońskim): en.wikipedia.org/wiki/Ishtar_Gate
- Staatliche Museen zu Berlin, Pergamonmuseum / Vorderasiatisches Museum — „From Fragment to Monument: The Ishtar Gate in Berlin”: smb.museum/en/exhibitions/detail/from-fragment-to-monument
- National Geographic, „Inside the 30-Year Quest for Babylon’s Ishtar Gate” (Deutsche Orient-Gesellschaft, Robert Koldewey): nationalgeographic.com/history/history-magazine/article/history-babylon-ishtar-gate-quest
- The Ancient Near East Today (ASOR), Helen Gries, „The Ishtar Gate of Babylon: One Monument, Multiple Narratives” (historia wykopalisk i rekonstrukcji): anetoday.org/gries-ishtar-gate-babylon
- The British Museum — cegła stemplowana imieniem Nabuchodonozora II (inskrypcja budowlana): britishmuseum.org/collection/object/W_1825-0503-37
- Pismo Święte, Uwspółcześniona Biblia Gdańska (UBG): Dn 4,29–33.