Na skraju Synaju, w miejscu, przez które przewijały się karawany, archeolodzy natrafili na napisy sprzed niemal trzech tysięcy lat. Część z nich wymienia imię Jahwe — to jedno z najstarszych pozabiblijnych poświadczeń tego imienia. Inne zawierają zdumiewającą formułę: „Jahwe… i jego aszera”. Dla czytelnika Pisma nie jest to jednak dowód na fałsz Biblii — przeciwnie, brzmi jak materialne echo tego samego synkretyzmu, który prorocy i autorzy Ksiąg Królewskich piętnowali jako przyczynę upadku Izraela.
Czym jest odkrycie
Kuntillet Ajrud (hebr. Ḥorwat Teman) to odosobnione stanowisko z epoki żelaza II, położone na północno-wschodnim Synaju, przy starożytnym szlaku handlowym Darb el-Ghazza. Wykopaliska prowadził w latach 1975–1976 Ze’ew Meszel z Instytutu Archeologii Uniwersytetu w Tel Awiwie. Odsłonięto jednofazowy budynek o charakterze twierdzy lub przydrożnej stacji (karawanseraju), który Meszel interpretował także jako rodzaj przydrożnego sanktuarium obsługującego podróżnych.
Najsłynniejsze znaleziska to wielkie gliniane dzbany zasobowe (tzw. pithoi) oraz fragmenty tynku pokryte rysunkami i napisami w piśmie starohebrajskim (paleo-hebrajskim). Wśród błogosławieństw, imion osobowych i fragmentów poetyckich pojawiają się dwie formuły, które wywołały dziesięciolecia dyskusji:
- „Jahwe z Samarii i jego aszera” (na pithosie A),
- „Jahwe z Temanu i jego aszera” (na pithosie B i fragmentach tynku).
Napisy datuje się na przełom IX i VIII w. p.n.e. — najczęściej na ok. 800 r. p.n.e. (późny IX / wczesny VIII w.) — na podstawie typologii ceramiki, paleografii i datowania radiowęglowego. Ostateczna publikacja naukowa (editio princeps) ukazała się dopiero w 2012 roku pod redakcją Meszela; zabytki przechowywane są w zbiorach izraelskich (Muzeum Izraela / Israel Antiquities Authority).
Powiązanie z Pismem
Druga Księga Królewska rozdział 17 to teologiczne wyjaśnienie, dlaczego północne królestwo Izraela (ze stolicą w Samarii) zostało zniszczone przez Asyrię. Autor natchniony nie tłumaczy tego polityką, lecz niewiernością wobec Jahwe — mieszaniem Jego kultu z kultami pogańskimi. W tym samym rozdziale wprost pada zarzut o „gaje”, czyli — jak Uwspółcześniona Biblia Gdańska oddaje hebrajskie aszera — kultowe słupy bogini Aszery:
„I opuścili wszystkie przykazania Pana, swego Boga, i wykonali sobie lane posągi – dwa cielce. Zrobili sobie też gaje, oddawali pokłon wszystkim zastępom niebieskim i służyli Baalowi.” (2 Krl 17,16, UBG)
Warto to podkreślić bez upiększeń: słowo, które UBG tłumaczy jako „gaje”, to w hebrajskim oryginale właśnie aszerim / aszera — to samo pojęcie, które pojawia się na dzbanach z Kuntillet Ajrud. Inskrypcja „Jahwe z Samarii i jego aszera” pochodzi więc z tej samej epoki i z tego samego kręgu religijnego, który Biblia opisuje jako skażony. To, co 2 Krl 17 nazywa grzechem, napisy z pustyni pokazują jako rozpowszechnioną praktykę: łączenie imienia Jahwe z symbolem lub boginią Aszery.
Co pewne, a co dyskutowane
Uczciwość wymaga oddzielenia faktów od interpretacji.
Co jest przedmiotem konsensusu
- Autentyczność i datowanie napisów (epoka żelaza II, ok. przełomu IX/VIII w. p.n.e.).
- Odczyt imienia Jahwe — Kuntillet Ajrud należy do najstarszych pozabiblijnych świadectw tego imienia (obok steli Meszy i ostraków z Arad).
- Obecność słowa aszera w formule błogosławieństwa razem z imieniem Jahwe.
Co pozostaje sporne
- Czym jest „aszera” w tym napisie? Jedni badacze widzą tu boginię Aszerę — rzekomą „małżonkę” Jahwe znaną z religii kananejskiej. Inni argumentują, że chodzi o przedmiot kultowy (drewniany słup, „gaj”, symbol), a nie o osobowe bóstwo.
- Argument gramatyczny. W hebrajskim imię własne zwykle nie przyjmuje zaimka dzierżawczego („jego”). Skoro forma ʾšrth zdaje się mieć końcówkę „jego”, wielu uczonych wnioskuje, że mowa raczej o przedmiocie („jego aszera”) niż o bogini z imienia. Dyskusja nad tą końcówką trwa do dziś (m.in. propozycje odczytu „Aszerata”).
- Znaczenie teologiczne. Czy napis dowodzi, że „pierwotny” jahwizm był politeistyczny — jak twierdzi część badaczy krytycznych — czy raczej dokumentuje ludowe wypaczenie, które Biblia jednoznacznie potępia? To już kwestia założeń, nie samego kamienia.
Trzeba więc powiedzieć jasno: odkrycie niczego „nie udowadnia” ani nie „obala” Biblii. Pokazuje realia religijne starożytnego Izraela — a te realia doskonale pasują do biblijnego oskarżenia o synkretyzm.
Znaczenie
Z perspektywy Pisma ponad tradycją Kuntillet Ajrud jest cennym, a nie kłopotliwym znaleziskiem. Biblia nigdzie nie twierdzi, że Izraelici nie mieszali kultu Jahwe z aszerami i Baalem — twierdzi coś przeciwnego: że robili to nagminnie i że właśnie za to spadł na nich sąd. Napisy z pustyni są jak fotografia grzechu opisanego w 2 Krl 17: imię prawdziwego Boga postawione obok pogańskiego symbolu.
To odkrycie przypomina fundamentalną zasadę pierwszego i drugiego przykazania — że Jahwe nie dzieli chwały z żadnym bóstwem ani wizerunkiem (por. Wj 20,3-5). Prorocy nie walczyli z ateizmem, lecz właśnie z takim „dodawaniem” bogów do Jahwe. Kuntillet Ajrud pokazuje, jak konkretne i powszechne było to zagrożenie — i dlaczego ostrzeżenia Pisma były tak stanowcze.
Źródła
- Meshel Z. i in., Kuntillet ʿAjrud (Ḥorvat Teman): An Iron Age II Religious Site on the Judah-Sinai Border, Israel Exploration Society, Jerozolima 2012 (editio princeps).
- Biblical Archaeology Society, Puzzling Finds from Kuntillet ʿAjrud: „Yahweh and His Asherah” (biblicalarchaeology.org).
- Hasło „Kuntillet Ajrud inscriptions”, Wikipedia (en.wikipedia.org) — zestawienie datowania, odczytów i dyskusji naukowej.
- Bible Odyssey, What Is an Asherah? (bibleodyssey.org) — przegląd znaczeń terminu aszera.
- Cytat biblijny: 2 Krl 17,16, Uwspółcześniona Biblia Gdańska (UBG).
Uwaga: datowanie w granicach IX–VIII w. p.n.e. oraz interpretacja słowa „aszera” (bogini vs przedmiot kultu) należą do kwestii dyskutowanych w nauce; powyżej zaznaczono, co jest konsensusem, a co przedmiotem sporu.