Pośrodku ruin starożytnego Koryntu, na dawnym rynku (agorze/forum), zachowała się do dziś kamienna platforma — bema, czyli podwyższona trybuna, z której rzymscy urzędnicy odczytywali proklamacje i wydawali wyroki. To właśnie przed takim „sądem” — greckie bēma — stanął apostoł Paweł, gdy oskarżyli go korynccy Żydzi przed prokonsulem Achai, Gallionem (Dz 18,12–17). Odkrycie nie „dowodzi Biblii”, ale pozwala postawić stopę w konkretnym miejscu opisanym w Dziejach Apostolskich i — dzięki innemu znalezisku — dość precyzyjnie osadzić te wydarzenia w czasie.
Czym jest odkrycie
Co: monumentalna trybuna (łac. rostra, gr. bēma) z I wieku n.e., pierwotnie obłożona marmurem, wznosząca się mniej więcej 2,3 m (ok. 7,5 stopy) ponad bruk forum. Jej prostokątny cokół mierzył około 15,6 × 7,2 m, a nad nim wznosiła się otwarta konstrukcja o rzucie w kształcie litery U. Dziś marmurowe okładziny są w większości utracone, lecz masywny rdzeń budowli stoi in situ, na środku dawnego rynku.
Gdzie: centrum agory (forum) starożytnego Koryntu w Grecji, na obszarze systematycznie badanym od 1896 roku przez Amerykańską Szkołę Studiów Klasycznych w Atenach (ASCSA).
Kiedy i kto: bema została odsłonięta w toku wykopalisk w pierwszej połowie XX wieku; z jej badaniem i identyfikacją wiąże się nazwisko archeologa Oscara Broneera, prowadzącego prace w Koryncie w latach 1935–1936. To on wskazał, że rzymska rostra mogła być ową bemą wspomnianą w Dziejach. Identyfikację ułatwiła pobliska łacińska inskrypcja, wzmiankująca rostra i pokrycie ich marmurem na koszt fundatora.
Datownik chronologiczny — inskrypcja Galliona: osobne, kluczowe znalezisko pochodzi z Delf. To wyryty w kamieniu list (reskrypt) cesarza Klaudiusza, w którym pada imię „Lucjusz Juniusz Gallio… prokonsul Achai”. Pierwsze fragmenty odnaleźli francuscy badacze w 1905 roku, a łącznie zebrano dziewięć części. Wzmianka o 26. aklamacji Klaudiusza na imperatora datuje dokument na pierwszą połowę 52 roku n.e.
Powiązanie z Pismem
Sceneria z Dziejów jest zwięzła i konkretna. Łukasz zapisuje:
„A gdy Gallio był prokonsulem w Achai, Żydzi jednomyślnie powstali przeciw Pawłowi i przyprowadzili go przed sąd” (Dz 18,12, UBG).
Użyte tu przez UBG słowo „sąd” tłumaczy grecki termin bēma — właśnie ową trybunę sędziowską. Ten sam wyraz powraca w opisie zakończenia sprawy:
„I wypędził ich z sądu. Wtedy wszyscy Grecy schwytali Sostenesa, przełożonego synagogi, i bili go przed sądem, lecz Gallio na to nie zważał” (Dz 18,16–17, UBG).
Warto zauważyć, że Paweł trafił do Koryntu w kontekście głoszenia w synagodze „w każdy szabat” (Dz 18,4, UBG) i świadczenia, „że Jezus jest Chrystusem” (Dz 18,5, UBG) — Jeszua (Jezus) jako obiecany Mesjasz. Gallio odmówił rozstrzygania „słów, imion i waszego prawa” (Dz 18,15, UBG), uznając spór za wewnętrzną sprawę żydowską, a nie przestępstwo wobec Rzymu. To postawienie sprawy przed rzymskim urzędnikiem — na realnej, zachowanej trybunie — jest tłem, które archeologia pozwala dziś zobaczyć na własne oczy.
Co pewne, a co dyskutowane
Uznane za pewne (konsensus):
- W centrum forum Koryntu istnieje realna, rzymska bema z I wieku — rodzaj trybuny, jaki Łukasz opisuje.
- Gallio był historyczną postacią i faktycznie sprawował urząd prokonsula Achai — potwierdza to niezależnie inskrypcja z Delf.
- Chronologia: skoro dokument z Delf datuje się na pierwszą połowę 52 r. n.e., a prokonsulowie obejmowali roczną kadencję zwykle na przełomie wiosny i lata (część źródeł podaje 1 maja, inne 1 lipca), urzędowanie Galliona przypada mniej więcej na okres od połowy 51 do połowy 52 roku. To osadza półtoraroczny pobyt Pawła w Koryncie (Dz 18,11.18) około lat 50/51–52 — jeden z najpewniejszych „kotwic” całej chronologii Nowego Testamentu.
Dyskutowane / ostrożnie:
- Utożsamienie tej konkretnej zachowanej budowli z dokładnie tą bemą, przed którą stanął Paweł, jest uzasadnionym wnioskiem, nie zaś rzeczą „udowodnioną”. Sam Broneer formułował to jako możliwość („mogła być”).
- Dyskutowana bywa precyzyjna data budowy monumentu — datowanie na środek I wieku rodzi pytanie, na ile marmurowe wykończenie było już gotowe w chwili procesu Pawła (ok. 51 r.).
- Uczeni różnią się co do dokładnych miesięcy kadencji Galliona (m.in. wobec przekazu Seneki, że jego brat opuścił prowincję przed czasem z powodu choroby), co przekłada się na kilkumiesięczne wahania w datowaniu procesu.
Znaczenie
Dla czytelnika trzymającego się zasady sola scriptura archeologia nie jest fundamentem wiary — nim pozostaje spisane Słowo. Bema w Koryncie i inskrypcja Galliona nie „potwierdzają Ewangelii”, ale pokazują, że relacja Łukasza jest osadzona w realnej geografii, w rzeczywistych instytucjach rzymskich i w sprawdzalnym czasie. Dzieje nie opowiadają mitu z „dawno, dawno temu”, lecz umieszczają służbę Pawła i głoszenie Jeszui (Jezusa) na konkretnym placu, przed konkretnym urzędnikiem, w konkretnym roku. Ta zgodność szczegółów — imię prokonsula, nazwa prowincji, typ trybuny — buduje zaufanie do rzetelności przekazu, pozostawiając samo świadectwo o Mesjaszu tam, gdzie umieszcza je Pismo: w mocy Słowa i działaniu Jahwe (PAN), nie w kamieniu.
Źródła
- Bible Archaeology Report, „FOOTSTEPS: Three Things in Corinth Paul Likely Saw” — biblearchaeologyreport.com
- Bible Archaeology Report, „Gallio: An Archaeological Biography” — biblearchaeologyreport.com
- American School of Classical Studies at Athens, „Oscar Broneer Papers” — ascsa.edu.gr
- BiblePlaces.com, „Picture of the Week: The Bema at Corinth” — bibleplaces.com
- HolyLandPhotos’ Blog, „NT Inscriptions — Gallio Proconsul of Achaia (Acts 18:12)” — holylandphotos.wordpress.com
- Ancient Corinth — Wikipedia — en.wikipedia.org
- Cytaty biblijne: Uwspółcześniona Biblia Gdańska (UBG), Dz 18,4–18.