Kiedy chcemy ułożyć w czasie życie i listy apostoła Pawła, napotykamy problem: Nowy Testament rzadko podaje daty według kalendarza rzymskiego. Dzieje Apostolskie opisują wydarzenia po kolei, ale nie mówią wprost, w którym roku Paweł przybył do Koryntu czy pisał do Tesaloniczan. Dlatego jedno niepozorne znalezisko z greckich Delf — kilka pękniętych płyt z inskrypcją cesarza Klaudiusza — stało się jednym z najważniejszych „zegarów” dla całej chronologii apostoła. Nazwa własna, która wiąże ten kamień z Pismem, to Gallio.
Czym jest odkrycie
Tak zwana inskrypcja z Delf (nazywana też inskrypcją Gallio) to zachowana we fragmentach grecka kopia listu cesarza Klaudiusza, wyrytego na kamieniu i najpewniej wystawionego pierwotnie w obrębie świątyni Apollona w Delfach. List dotyczy spraw miasta — między innymi spadku liczby jego obywateli — i w tym kontekście powołuje się na urzędnika, którego cesarz nazywa „moim przyjacielem i prokonsulem”: Lucjusza Juniusza Gallio, prokonsula prowincji Achaja.
Fragmenty odnaleźli archeolodzy francuscy (École française d’Athènes) prowadzący wykopaliska w Delfach. Pierwsze cztery kawałki wydobyto około 1905 roku, a kolejne w następnych latach — łącznie złożono ich dziewięć. Dziś przechowywane są w Muzeum Archeologicznym w Delfach. Znaczenie tekstu dla biografii Pawła spopularyzował na początku XX wieku niemiecki badacz Adolf Deissmann, a klasyczne, pełne wydanie krytyczne przygotował później André Plassart (Fouilles de Delphes III.4, 1970); rekonstrukcję uzupełniali też inni epigrafowie, m.in. James H. Oliver.
Kluczem do datowania jest tytulatura cesarza w treści listu. Klaudiusz wymieniony jest jako sprawujący władzę trybuńską po raz dwunasty i obwołany imperatorem po raz dwudziesty szósty (łac. IMP XXVI). To zestawienie pozwala umieścić powstanie listu w pierwszej połowie 52 roku n.e. Ponieważ prokonsulowie prowincji senackich, takich jak Achaja, obejmowali zwykle urząd na wiosnę/lato i sprawowali go przez jeden rok, prokonsulat Gallio datuje się najczęściej na okres od około połowy 51 do połowy 52 roku n.e.
Powiązanie z Pismem
Gallio pojawia się w opisie pobytu Pawła w Koryncie. Dzieje Apostolskie notują konkretną scenę sądową:
„A gdy Gallio był prokonsulem w Achai, Żydzi jednomyślnie powstali przeciw Pawłowi i przyprowadzili go przed sąd” (Dz 18,12, UBG).
Wcześniej ten sam rozdział podaje, jak długo Paweł tam przebywał:
„I mieszkał tam przez rok i sześć miesięcy, nauczając u nich słowa Bożego” (Dz 18,11, UBG).
To zestawienie jest cenne. Łukasz nie podaje roku, ale wiąże proces Pawła z konkretnym, historycznie datowalnym urzędnikiem. Skoro inskrypcja niezależnie od Biblii potwierdza, że Gallio rzeczywiście był prokonsulem Achai około 51–52 r., możemy „zaczepić” o ten punkt osiemnaście miesięcy pobytu Pawła w mieście. Wynika z tego, że apostoł przybył do Koryntu mniej więcej na przełomie 49/50 roku, a przed sądem Gallio stanął najprawdopodobniej latem lub jesienią 51 roku (część badaczy przesuwa tę scenę o kilka miesięcy). Warto zauważyć uczciwie: inskrypcja nie wspomina Pawła ani chrześcijan — potwierdza jedynie osobę i urząd Gallio. Jest to zgodność (zbieżność) świadectw, a nie „dowód” biblijnej narracji.
Co pewne, a co dyskutowane
Pewne (konsensus badaczy):
- Autentyczność inskrypcji i to, że jest kopią oficjalnego listu Klaudiusza znalezionego w Delfach.
- Że wymienia ona L. Juniusza Gallio jako prokonsula Achai — tego samego urzędu, który Łukasz przypisuje mu w Dz 18,12.
- Że tytulatura cesarska (władza trybuńska XII, aklamacja IMP XXVI) osadza sam list w pierwszej połowie 52 r. n.e.
- Że Gallio urzędował w Achai około lat 51–52 — i że jest to najsolidniejszy pojedynczy „punkt kotwiczny” chronologii Pawła.
Dyskutowane:
- Dokładny miesiąc rozpoczęcia i zakończenia kadencji Gallio (rekonstrukcje wahają się o kilka miesięcy, bo nie znamy pewnie dnia objęcia urzędu).
- Czy proces Pawła wypadł na początku, czy pod koniec rocznej kadencji prokonsula — co przesuwa datowanie o kilka miesięcy.
- Szczegóły rekonstrukcji uszkodzonego tekstu; Plassart w późniejszym odczycie (1967) sugerował nawet, że list mógł być adresowany do następcy Gallio, co nie obala samej kotwicy chronologicznej, ale komplikuje detale.
- Przełożenie tego punktu na dokładne daty pozostałych podróży i listów Pawła — tu badacze wciąż różnią się o rok lub dwa.
Znaczenie
Dla czytelnika, który chce trzymać się Pisma jako źródła (sola scriptura), inskrypcja z Delf jest przypomnieniem, że Dzieje Apostolskie osadzone są w realnej, sprawdzalnej historii rzymskiego świata. Łukasz nie opisuje mitycznej krainy „dawno temu”, lecz konkretne miasta, urzędy i osoby, które można skonfrontować z niezależnymi zabytkami. Zbieżność między kamieniem z Delf a Dz 18 nie „udowadnia” prawd wiary — wiara opiera się na świadectwie Pisma o Jahwe (PAN) i o Jeszui (Jezusie) jako Mesjaszu — ale pokazuje, że narracja Łukasza jest zakorzeniona w faktach, a nie oderwana od nich.
Praktyczny owoc jest taki, że dzięki temu jednemu urzędnikowi historycy mogą z niespotykaną w Nowym Testamencie precyzją ułożyć w czasie działalność Pawła w Koryncie, a od niej — jak od kołka wbitego w oś czasu — odmierzać wstecz i naprzód jego pozostałe podróże oraz listy. To rzadki przypadek, gdy jeden krótki napis na potłuczonym kamieniu porządkuje całe dekady wczesnej historii zboru.
Źródła
- Dzieje Apostolskie 18 (Dz 18,11–12), Uwspółcześniona Biblia Gdańska (UBG).
- Delphi (Gallio) Inscription — Wikipedia (opis fragmentów, datowanie, historia publikacji): en.wikipedia.org/wiki/Gallio_inscription.
- Bryan Windle, Gallio: An Archaeological Biography, Bible Archaeology Report (2019) — biblearchaeologyreport.com.
- André Plassart, L’inscription de Delphes mentionnant le proconsul Gallion (Revue des études grecques 80, 1967) oraz wydanie w Fouilles de Delphes III.4 (1970).
- James H. Oliver, The Epistle of Claudius Which Mentions the Proconsul Junius Gallio, „Hesperia” 40 (1971), s. 239–240 (ascsa.edu.gr).
- Adolf Deissmann, Paulus. Eine kultur- und religionsgeschichtliche Skizze (1911) — wczesne omówienie znaczenia inskrypcji dla chronologii Pawła.