Areopag i ołtarz 'nieznanemu bogu’

Gdy apostoł Paweł stanął w Atenach, w sercu ówczesnego świata filozofii i religijnego synkretyzmu, oparł swoje wystąpienie o konkretny, widzialny przedmiot — ołtarz z napisem „Nieznanemu Bogu”. Czy taki ołtarz naprawdę istniał? Czy antyczne źródła i archeologia potwierdzają, że w greckich miastach wznoszono ołtarze bóstwom pozostawionym bez imienia? Przyjrzyjmy się uczciwie temu, co wiemy — oddzielając to, co pewne, od tego, co pozostaje przedmiotem sporu.

Czym jest to „odkrycie”

W tym przypadku nie mamy do czynienia z jednym, datowanym wykopaliskiem, w którym wydobyto z ziemi dokładnie ten ołtarz, który zobaczył Paweł. Mamy raczej zbieżność dwóch rodzajów świadectw: topograficznego (samo miejsce) oraz literacko-epigraficznego (świadectwa antycznych autorów i zachowane inskrypcje o pokrewnej treści).

• Areopag (Ares Pagos, „Wzgórze Aresa”, łac. Mars Hill) to realne, jednoznacznie zidentyfikowane skaliste wzniesienie na północny zachód od ateńskiego Akropolu. Nazwą tą określano zarówno samo wzgórze, jak i szacowną radę, która tam obradowała. Lokalizacja nigdy nie budziła wątpliwości — do dziś można wejść na te skały wykutymi w kamieniu schodami.
• Ołtarze „nieznanym bogom” poświadcza kilku niezależnych autorów starożytnych. Pauzaniasz, grecki geograf z II wieku n.e., w „Wędrówce po Helladzie” wspomina „ołtarze bogów zwanych nieznanymi” w rejonie portu Faleron pod Atenami oraz ołtarz nieznanych bogów w Olimpii. Filostratos (przełom II i III w. n.e.) w „Żywocie Apolloniosa z Tiany” (6,3) pisze, że mądrzej jest dobrze mówić o wszystkich bogach, „zwłaszcza w Atenach, gdzie wzniesiono ołtarze nawet nieznanym bóstwom”. Diogenes Laertios (III w. n.e.) przekazuje zaś legendę o Epimenidesie z Krety, który podczas zarazy miał wypuścić owce na Areopagu i tam, gdzie się kładły, składano ofiary „właściwemu bogu” i wznoszono ołtarze bez imienia. Stąd, jak pisze, w Attyce do jego czasów zachowały się „ołtarze bezimienne”.

Do tego dochodzi materialny dowód pokrewnej praktyki w świecie rzymskim: odkryty w 1820 r. na Palatynie w Rzymie ołtarz z łacińską inskrypcją SEI DEO SEI DEIVAE SAC — „poświęcony bądź bogu, bądź bogini” (zachowana inskrypcja to późnorepublikańska restauracja archaicznego ołtarza, ok. II–I w. p.n.e.; przechowywany w Muzeum Palatynu). Nie jest to ołtarz ateński, lecz dowodzi, że dedykowanie ołtarza bóstwu celowo nienazwanemu było w antyku znaną, ostrożnościową praktyką kultową — z obawy, by nie urazić bóstwa, którego imienia nie znano.

Powiązanie z Pismem

Sceneria mowy Pawła jest opisana wprost. Apostoł, wzburzony bałwochwalstwem miasta (Dz 17,16), został zaprowadzony na Areopag, gdzie wygłosił jedno z najsłynniejszych wystąpień Nowego Testamentu. Punktem zaczepienia stał się właśnie ów ołtarz:

„Przechadzając się bowiem i przypatrując waszym świętościom, znalazłem też ołtarz, na którym było napisane: Nieznanemu Bogu. Ja głoszę wam tego, którego nie znając, czcicie.” (Dz 17,23, UBG)

Paweł nie chwali ateńskiego kultu — wykorzystuje jego własną szczelinę. Skoro Ateńczycy sami przyznają, że istnieje Bóg, którego nie znają, apostoł ogłasza im właśnie Jego: jedynego Stwórcę, „który stworzył świat i wszystko na nim” i „nie mieszka w świątyniach zbudowanych ręką” (Dz 17,24, UBG). To czysto biblijne, hebrajskie świadectwo o Jahwe — Bogu, który nie jest wytworem ludzkiej wyobraźni ani nie da się zamknąć w posągu ze „złota, srebra lub kamienia” (Dz 17,29, UBG). Kulminacją jest wezwanie do opamiętania w obliczu zmartwychwstałego Mesjasza, Jeszui (Jezusa), przez którego Bóg „będzie sprawiedliwie sądził cały świat” (Dz 17,31, UBG).

Co pewne, a co dyskutowane

Pewne (zgodne wśród badaczy):

• Areopag to autentyczne, dobrze zlokalizowane miejsce w Atenach — realność sceny z Dziejów nie jest kwestionowana.
• Ołtarze dedykowane „nieznanym bogom” istniały w Grecji. Poświadcza to kilka niezależnych źródeł (Pauzaniasz jako naoczny świadek, Filostratos, tradycja u Diogenesa Laertiosa). Praktyka czczenia bóstw nienazwanych jest historycznie udokumentowana.

Dyskutowane / niepotwierdzone:

• Nie odnaleziono archeologicznie konkretnego ołtarza z ateńskiego Areopagu z napisem w liczbie pojedynczej „Nieznanemu Bogu” (gr. ΑΓΝΩΣΤΩ ΘΕΩ), o którym mówi Paweł.
• Zachowane i literacko poświadczone inskrypcje mówią przeważnie o „nieznanych bogach” (liczba mnoga), podczas gdy Dz 17,23 podaje liczbę pojedynczą. Tę różnicę omawiano szeroko — m.in. w klasycznej pracy Eduarda Nordena „Agnostos Theos” (1913). Już Hieronim (IV/V w.) sugerował w komentarzu do Listu do Tytusa, że oryginalny napis był w liczbie mnogiej, a Paweł przytoczył go w pojedynczej dla potrzeb argumentu — to jednak dawna hipoteza harmonizująca, nie dowód.
• Inskrypcja z Pergamonu (odkryta 1909), którą Hugo Hepding (1910) zrekonstruował jako dedykację „nieznanym bogom”, została zakwestionowana przez Ottona Weinreicha (1915). Nie stanowi więc pewnego potwierdzenia i bywa przywoływana ostrożnie.

Uczciwość wymaga podkreślenia: te ustalenia nie „udowadniają Biblii” w sensie odnalezienia dokładnie tego ołtarza. Pokazują natomiast, że Łukaszowy opis wpisuje się wiernie w realia religijne Aten I wieku — Paweł odwołuje się do praktyki, która jest niezależnie potwierdzona.

Znaczenie

Waga tego świadectwa nie polega na sensacji archeologicznej, lecz na wiarygodności historycznej relacji Dziejów. Autor natchnionego tekstu nie zmyśla egzotycznego detalu — opisuje coś, co antyczni Grecy sami poświadczają. To wzmacnia zaufanie do Pisma jako źródła osadzonego w realnym świecie.

Głębsza jest jednak lekcja duchowa. Ateński ołtarz „nieznanemu bogu” był pomnikiem religijnej niepewności — hołdem oddawanym pustce, „na wszelki wypadek”. Paweł nie odrzuca tęsknoty ludzi za Bogiem, lecz kieruje ją ku prawdzie: Bóg, którego pogaństwo szukało „po omacku” (Dz 17,27, UBG), objawił się w pełni. To zgodne z fundamentem Hebrew Roots i sola scriptura: prawdziwego Boga — Jahwe — poznaje się nie przez ludzkie spekulacje i tradycję, lecz przez Jego własne objawienie, spełnione w Mesjaszu Jeszui.

Źródła

• Pauzaniasz, „Wędrówka po Helladzie” (Description of Greece) 1,1,4 (Faleron) oraz 5,14,8 (Olimpia) — ołtarze bogów zwanych nieznanymi.
• Filostratos, „Żywot Apolloniosa z Tiany” 6,3 — ołtarze nieznanych bóstw w Atenach.
• Diogenes Laertios, „Żywoty i poglądy słynnych filozofów” 1,110 — legenda o Epimenidesie i bezimiennych ołtarzach.
• Eduard Norden, „Agnostos Theos. Untersuchungen zur Formengeschichte religiöser Rede”, Teubner, Leipzig–Berlin 1913 — klasyczne studium problemu liczby pojedynczej/mnogiej.
• Spór o inskrypcję z Pergamonu: rekonstrukcja Hugona Hepdinga (1910) i jej zakwestionowanie przez Ottona Weinreicha (1915).
• Ołtarz z Palatynu (Rzym), „SEI DEO SEI DEIVAE SAC”, odkryty 1820, Muzeum Palatynu — świadectwo praktyki dedykacji bóstwu nienazwanemu.
• Wikipedia, „Unknown God” — https://en.wikipedia.org/wiki/Unknown_God
• Encyclopedia.com, „Agnostos Theos” — https://www.encyclopedia.com/environment/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/agnostos-theos
• Cytaty biblijne: Uwspółcześniona Biblia Gdańska (UBG), Dz 17,16–34.