Wśród znalezisk epigraficznych z czasów upadku Królestwa Judy jest niewielki gliniany odcisk pieczęci noszący imię „Gedaliasz”. Bywa on kojarzony z Gedaliaszem, synem Achikama — człowiekiem, którego Babilon ustanowił namiestnikiem nad resztką Judy po zburzeniu Jerozolimy (Księga Jeremiasza 40). To powiązanie jest kuszące, ale, jak zobaczymy, wymaga uczciwego rozróżnienia między tym, co pewne, a tym, co pozostaje hipotezą.
Czym jest to odkrycie
Chodzi o bullę — grudkę wilgotnej gliny odciśniętą pieczęcią, którą zabezpieczano zwinięty i zawiązany dokument (najczęściej papirus). Po odciśnięciu pieczęci glina twardniała, a na jej odwrocie odbijały się włókna papirusu i ślady sznurka. Taki odcisk pełnił funkcję podpisu i zabezpieczenia korespondencji urzędowej.
Omawiana bulla została znaleziona w Lakisz (Tel Lakisz, arab. Tell ed-Duweir) w 1935 roku, podczas brytyjskiej ekspedycji Wellcome–Marston pod kierunkiem Jamesa Leslie Starkeya. Nosi ona hebrajski napis: lə-Gedaljahu ašer al ha-bajit (לגדליהו אשר על הבית), co znaczy „należąca do Gedaliasza, [tego], który jest nad domem”. Odcisk pochodzi z warstwy związanej z końcem monarchii judzkiej — z okresu tuż przed babilońskim zniszczeniem miasta (początek VI w. p.n.e.).
Tytuł „ten, który jest nad domem” (hebr. ašer al ha-bajit) oznaczał zarządcę pałacu królewskiego — najwyższego urzędnika dworu, rodzaj marszałka czy „premiera”. Ten sam tytuł nosili w Piśmie inni dostojnicy, np. Szebna i Eliakim za czasów króla Ezechiasza (Izajasza 22). Był to więc urząd dworski sprzed babilońskiego podboju, a nie sama godność namiestnika.
Powiązanie z Pismem
Postać Gedaliasza opisuje Księga Jeremiasza. Po zdobyciu Jerozolimy król Babilonu powierzył zarząd nad pozostawioną ludnością Gedaliaszowi, synowi Achikama, syna Szafana:
„A gdy wszyscy dowódcy wojsk, którzy przebywali na polach, oni i ich ludzie, usłyszeli, że król Babilonu ustanowił Gedaliasza, syna Achikama, namiestnikiem w ziemi i że powierzył mu mężczyzn, kobiety, dzieci i ubogich tej ziemi, których nie uprowadzono do Babilonu” (Jeremiasza 40,7, UBG).
Gedaliasz osiadł w Mispie: „Wtedy Jeremiasz udał się do Gedaliasza, syna Achikama, do Mispy, i mieszkał z nim wśród ludu, który pozostał w ziemi” (Jeremiasza 40,6, UBG). Wcześniej ten sam rozdział podaje, że „król Babilonu ustanowił [go] namiestnikiem nad miastami Judy” (Jeremiasza 40,5, UBG). Jego rządy trwały krótko — został zamordowany przez Izmaela, syna Netaniasza (Jeremiasza 41), co do dziś upamiętnia żydowski post Gedaliasza.
Jeśli bulla z Lakisz należała do tego właśnie człowieka, to odciskałaby jego pieczęć z czasów, gdy pełnił on wysoki urząd dworski w Jerozolimie — jeszcze zanim Babilon powierzył mu zarząd nad okrojoną prowincją. Tytuł „nad domem” zgadzałby się z obrazem człowieka wysokiej rangi, któremu zwycięzcy naturalnie powierzyli administrację.
Co pewne, a co dyskutowane
Względnie pewne:
- Bulla jest autentycznym znaleziskiem z kontrolowanych wykopalisk w Lakisz (1935), a nie przedmiotem z rynku antykwarycznego, co znacząco zwiększa jej wiarygodność.
- Napis wymienia urzędnika o imieniu Gedaljahu noszącego tytuł „nad domem”, czyli wysoki urząd dworski Królestwa Judy z przełomu VII/VI w. p.n.e.
- Znalezisko dobrze ilustruje realia administracji judzkiej z ostatnich lat przed niewolą — świat pieczęci, papirusów i urzędów opisany w księgach prorockich.
Dyskutowane:
- Napis nie zawiera imienia ojca („syn Achikama”). Utożsamienie właściciela pieczęci z biblijnym namiestnikiem opiera się na zbieżności imienia, tytułu i datowania — jest to prawdopodobna hipoteza, a nie dowód.
- Imię Gedaliasz/Gedaljahu (znaczące „Jahwe jest wielki”) było w tamtej epoce pospolite; nosiło je wielu ludzi, więc sama zgodność imienia nie przesądza tożsamości.
- Tej bulli nie należy mylić z inną, słynniejszą pieczęcią — bullą Gedaljahu, syna Paszchura, znalezioną w wykopaliskach Miasta Dawidowego przez Eilat Mazar (2008). Tamten Gedaljahu to inna postać: przeciwnik Jeremiasza, który żądał jego śmierci (Jeremiasza 38,1nn), a nie namiestnik z rozdziału 40.
- Dalsze losy oryginalnego odcisku z Lakisz bywają w literaturze podawane niejednoznacznie (materiał z tych wykopalisk trafił do zbiorów w Londynie), co warto zweryfikować w publikacjach źródłowych.
Znaczenie
Nie należy twierdzić, że bulla „udowadnia Biblię”. Pojedynczy odcisk pieczęci bez patronimiku nie może tego dokonać. Można natomiast powiedzieć ostrożniej i uczciwie: znalezisko osadza opowieść o Gedaliaszu w konkretnym, materialnym świecie judzkiej biurokracji schyłku monarchii. Wraz z całą grupą pieczęci i bulli noszących imiona z otoczenia tamtych wydarzeń, tworzy tło epigraficzne, w którym narracja Księgi Jeremiasza brzmi jak relacja o realnych ludziach i urzędach, a nie o postaciach legendarnych.
Dla czytelnika trzymającego się zasady sola scriptura płynie stąd prosty wniosek: Pismo pozostaje autorytetem samo w sobie, a znaleziska archeologiczne — tam, gdzie są rzetelnie odczytane — pomagają nam lepiej rozumieć historyczny kontekst, w którym Jahwe (PAN) prowadził swój lud nawet przez sąd wygnania. Historia Gedaliasza to zarazem przestroga: prorok Jeremiasz przekazał słowo Jahwe (PAN) o przyczynie klęski: „Zgrzeszyliście bowiem przeciwko Panu i nie słuchaliście jego głosu, dlatego was to spotkało” (Jeremiasza 40,3, UBG).
Źródła
- TheTorah.com, „How Long Did Gedaliah Govern before He Was Assassinated?” — omówienie pieczęci z Lakisz „należącej do Gedaliasza, który jest nad domem”.
- Posen Library, hasło „Bulla from Lachish” — opis znaleziska i inskrypcji.
- Center for Online Judaic Studies (COJS), „Seal of Gedaliah” — kontekst historyczny bulli.
- Bible.ca, „Assassination of Gedaliah: Bulla” — zestawienie pieczęci i bulli związanych z opisem z Jeremiasza (materiał apologetyczny, do krytycznej lektury).
- Materiały o bulli „Gedaljahu, syn Paszchura” z Miasta Dawidowego (wykopaliska Eilat Mazar, 2008; Posen Library, „Four Bullas from the City of David”; Wikipedia, „Gedaliah, son of Pashhur”) — dla odróżnienia od omawianego znaleziska (Jeremiasza 38,1 vs 40).
- Pismo Święte: Uwspółcześniona Biblia Gdańska (UBG), Księga Jeremiasza 40.