Wśród najbardziej poruszających znalezisk z ostatnich dni Królestwa Judy jest garść potłuczonych skorup naczyń zapisanych atramentem — tzw. listy z Lakisz. Jeden z nich, ostrakon nr 4 (Letter IV), zawiera zdanie o sygnałach ogniowych i o tym, że „Azeki już nie widać”. To zdanie brzmi jak głos oficera zamkniętego w oblężonym mieście — dokładnie w scenerii, którą opisuje Księga Jeremiasza 34,7. Zobaczmy, co tu jest pewne, a co pozostaje przedmiotem dyskusji.
Czym jest odkrycie
Listy z Lakisz to zbiór inskrypcji zapisanych węglowym atramentem w piśmie starohebrajskim (paleo-hebrajskim) na fragmentach potłuczonych naczyń glinianych (ostraka). Odkrył je brytyjski archeolog James Leslie Starkey w styczniu–lutym 1935 r. podczas trzeciej kampanii ekspedycji Wellcome’a (Wellcome–Marston) na stanowisku Lakisz — Tell ed-Duweir, w Szefeli (nizinie) na południowy zachód od Jerozolimy.
- Gdzie: 18 ostraków znaleziono w wartowni między bramą zewnętrzną a wewnętrzną miasta, w warstwie popiołu pozostałej po pożarze, którym Babilończycy zniszczyli Lakisz. Trzy kolejne odnaleziono w 1938 r.
- Kiedy powstały: tuż przed zdobyciem miasta przez Nabuchodonozora II, czyli ok. 588/586 r. p.n.e. (zniszczenie warstwy — stratum II), za panowania króla Sedekiasza.
- Kto opublikował: teksty wydał w 1938 r. Harry Torczyner (później znany jako Naftali Herz Tur-Sinai); od tego czasu są przedmiotem licznych opracowań.
- Gdzie dziś: siedemnaście ostraków znajduje się w Muzeum Brytyjskim w Londynie, część (m.in. list nr 6) w Muzeum Rockefellera we wschodniej Jerozolimie.
Sam ostrakon nr 4 to raport wysłany do przełożonego imieniem Ja’usz (Yaush) — najpewniej dowódcy garnizonu w Lakisz — przez podwładnego oficera z pobliskiej placówki (w innych listach nadawcą jest Hoszajahu). Kluczowe zdanie brzmi w tłumaczeniu: „…wypatrujemy sygnałów ogniowych Lakisz według wszystkich znaków, jakie dał mój pan, ponieważ nie widzimy (już) Azeki”. Warto dodać, że listy otwierają formuły pozdrowienia przywołujące imię Boże — Jahwe (YHWH): „Niech Jahwe da usłyszeć memu panu wieści o pokoju”. Imię Boga zapisywano wówczas swobodnie, przed późniejszą powygnaniową powściągliwością w jego używaniu.
Powiązanie z Pismem
Prorok Jeremiasz działał właśnie w czasie tego oblężenia. Opisując postępujący podbój Judy, wymienia z nazwy dwa ostatnie bronione miasta — te same, które pojawiają się na ostrakonie:
Gdy wojsko króla Babilonu walczyło przeciwko Jerozolimie i przeciwko wszystkim pozostałym miastom Judy: przeciwko Lakisz i przeciw Azece. Tylko bowiem te warowne miasta pozostały z miast Judy. (Jr 34,7, UBG)
Zbieżność jest uderzająca: Pismo wskazuje Lakisz i Azekę jako jedyne ocalałe twierdze, a niezależny, współczesny tym wydarzeniom dokument wojskowy z Lakisz mówi o wypatrywaniu sygnałów i o tym, że sygnałów Azeki już nie widać. To dwa niezależne świadectwa dotyczące tej samej geopolitycznej sytuacji — tego samego oblężenia, tych samych miast, tej samej epoki.
Co pewne, a co dyskutowane
Panuje zgoda uczonych, że:
- ostraka odnaleziono w 1935 r. w Lakisz, w warstwie zniszczenia z rąk Babilonu, i datuje się je na ok. 588/586 r. p.n.e.;
- to autentyczna hebrajska korespondencja wojskowa z ostatnich dni Judy;
- ostrakon nr 4 wspomina wypatrywanie sygnałów ogniowych Lakisz oraz Azekę;
- Lakisz i Azeka to realne miasta, wymienione razem także w Jr 34,7.
Przedmiotem dyskusji pozostaje natomiast:
- Znaczenie słów „nie widzimy Azeki”. Popularna, „dramatyczna” interpretacja (idąca od Torczynera) głosi, że Azeka już padła i przestała nadawać sygnały — pętla oblężenia się zaciska. Jednak Ze’ev B. Begin w artykule „Does Lachish Letter 4 Contradict Jeremiah XXXIV 7?” (Vetus Testamentum 52, 2002) argumentuje, że ze względu na brak linii wzroku między placówką a Azeką zdanie to nie musi oznaczać upadku miasta — a więc list ani nie zaprzecza Jeremiaszowi, ani nie „dowodzi” scenariusza upadku Azeki.
- Lokalizacja placówki, z której wysłano list, oraz tożsamość nadawcy ostrakonu nr 4 (imię Hoszajahu przenosi się z innych listów).
- Odczyt niektórych słów — atrament miejscami wyblakł, więc część rekonstrukcji tekstu pozostaje niepewna.
Znaczenie
Trzeba to powiedzieć uczciwie: ostrakon nr 4 nie „udowadnia Biblii”. Nie mamy tu potwierdzenia proroctwa ani cudu — mamy natomiast mocne, niezależne świadectwo, że tło Księgi Jeremiasza jest historycznie wiarygodne. Ten sam wróg (Babilon), ta sama epoka (początek VI w. p.n.e.), te same dwie twierdze wymienione obok siebie. Dla czytelnika, który traktuje Pismo jako najwyższy autorytet (sola scriptura), to nie „dowód wiary”, lecz konkretny przykład tego, że narracja biblijna osadzona jest w realnej geografii i realnych wydarzeniach — a nie w mitycznej przeszłości.
Jest w tym też coś przejmująco ludzkiego. Za suchym raportem stoi oficer, który w gasnącym świetle ostatnich twierdz Judy wypatruje ognia na horyzoncie — i przywołuje imię Jahwe. Kilka tygodni później Lakisz spłonęło, a wkrótce po nim Jerozolima — której zniszczenie ogniem zapowiadał Jeremiasz (Jr 34,2.22). Skorupa z wypaloną wiadomością przetrwała ogień, który strawił miasto — i dziś czyta się ją niemal jak przypis do proroctwa.
Źródła
- Jr 34,7 — Uwspółcześniona Biblia Gdańska (UBG).
- „Lachish letters” — Wikipedia: https://en.wikipedia.org/wiki/Lachish_letters
- Biblical Archaeology Society, „The Lachish Letters”: https://www.biblicalarchaeology.org/daily/ancient-cultures/ancient-israel/the-lachish-letters/
- BAS Library, „Lachish and Azekah Were the Only Fortified Cities of Judah That Remained (Jeremiah 34:7)”: https://library.biblicalarchaeology.org/article/bar-jr-lachish-and-azekah-were-the-only-fortified-cities-of-judah-that-remained-jeremiah-347/
- Ze’ev B. Begin, „Does Lachish Letter 4 Contradict Jeremiah XXXIV 7?”, Vetus Testamentum 52/2 (2002).
- Palestine Exploration Fund — biogram Jamesa Leslie Starkeya: https://www.pef.org.uk/about/history/james-leslie-starkey/