Około pięciu kilometrów na północ od Starego Miasta w Jerozolimie, przy dawnej drodze prowadzącej z Jerozolimy ku Betel, wznosi się niewielkie wzgórze zwane po arabsku Tell el-Ful („wzgórze bobu”). Od XIX wieku wielu badaczy łączy to miejsce z biblijną Gibeą — miastem pokolenia Beniamina, które według ksiąg Samuela stało się siedzibą pierwszego króla Izraela, Saula. Odkryte tu pozostałości twierdzy uchodzą za jedno z najczęściej przywoływanych „śladów” po Saulu. Zarazem jednak zarówno datowanie tych ruin, jak i sama identyfikacja wzgórza z Gibeą pozostają przedmiotem naukowego sporu.
Czym jest odkrycie
Tell el-Ful to strategicznie położony pagórek panujący nad północnym podejściem do Jerozolimy — dziś w obrębie zabudowy miejskiej, w pobliżu dzielnic Szuafat i Pisgat Ze’ew. Pierwsze rozpoznanie terenu przeprowadził w 1868 roku Charles Warren. Zasadnicze wykopaliska poprowadził jednak amerykański archeolog William F. Albright w sezonach 1922–1923, a następnie powrócił na stanowisko w 1933 roku. W 1964 roku, przed planowaną zabudową szczytu, sześciotygodniowe wykopaliska ratunkowe przeprowadził Paul W. Lapp (materiał opracowała później Nancy L. Lapp dla amerykańskiego towarzystwa badań orientalnych, ASOR).
Badacze odsłonili tu ślady kilku faz osadnictwa i fortyfikacji nakładających się na siebie. Najbardziej znanym znaleziskiem jest naroże potężnej wieży wraz z przylegającym odcinkiem muru — pozostałość budowli o charakterze twierdzy lub cytadeli z narożnymi wieżami. Albright datował najstarszą warstwę obronną na drugą połowę XI wieku przed Chrystusem (archeologiczny okres żelaza I) i uznał ją za fortecę z czasów Saula, być może naprawianą później przez samego Saula lub Dawida. Powyżej odkryto ślady późniejszego użytkowania, aż po okres hellenistyczny.
Powiązanie z Pismem
Gibea pojawia się w Piśmie wielokrotnie. To stamtąd pochodził Saul i tam wracał po namaszczeniu na króla:
„Również i Saul poszedł do swego domu do Gibea. A szli za nim wojownicy, których serca Bóg dotknął.” (1 Sm 10,26, UBG)
Kolejny rozdział nazywa to miejsce wprost miastem króla:
„Przyszli więc posłańcy do Gibea, miasta Saula, i powtórzyli te słowa do uszu ludu. Cały lud zaś podniósł donośny lament i płakał.” (1 Sm 11,4, UBG)
Gibea jest też wzmiankowana jako miejsce, z którego Saul i Jonatan prowadzili wojny z Filistynami (1 Sm 13,2; 14,2), oraz — w mrocznym opowiadaniu z Księgi Sędziów (Sdz 19–20) — jako miasto Beniamina, którego zbrodnia sprowadziła wojnę domową. Jeśli Tell el-Ful rzeczywiście jest Gibeą, to warstwa zniszczenia z okresu żelaza I mogłaby wiązać się z tamtymi wydarzeniami, a wcześniejsza forteca — z ufortyfikowaną siedzibą Saula. To jednak wnioski oparte na identyfikacji, która sama bywa kwestionowana.
Co pewne, a co dyskutowane
Trzeba wyraźnie oddzielić fakty terenowe od interpretacji:
- Pewne: na Tell el-Ful istniały realne fortyfikacje starożytne, w tym potężna wieża narożna. Miejsce miało znaczenie strategiczne jako punkt kontrolujący drogę do Jerozolimy od północy.
- Ugruntowane, lecz nie jednomyślne: utożsamienie Tell el-Ful z biblijną Gibeą. Wywodzi się ono z XIX-wiecznej geografii historycznej (wiązane jest z Edwardem Robinsonem, który identyfikował Gibeę z Tell el-Ful w „Biblical Researches”, 1841), a spopularyzował je Albright. Ta identyfikacja jest dziś traktowana jako „standardowa”, ale nie jest dowiedziona ponad wszelką wątpliwość.
- Dyskutowane: datowanie wieży i przypisanie jej Saulowi. Israel Finkelstein (w artykule w „Palestine Exploration Quarterly” 143/2 z 2011 r.) argumentuje, że wieża odsłonięta przez Albrighta i Lappa powstała dopiero w okresie żelaza IIC — jako asyryjska strażnica strzegąca północnego podejścia do Jerozolimy (VIII–VII wiek przed Chrystusem) — a nie jako forteca Saula z XI wieku. Finkelstein odrzuca też utożsamienie Tell el-Ful z Gibeą; samo wzgórze wiąże (zaznaczając, że to przypuszczenie spekulatywne) raczej z późniejszą fortecą — hellenistycznym Pharathon Bakchidesa, ewentualnie z Perat/Para z czasów późnej monarchii. Wątpliwości co do datowania i identyfikacji wyrażali też wcześniej m.in. J. Maxwell Miller i Patrick M. Arnold, wskazując na mieszanie w tekstach biblijnych Gibei i pobliskiego Geba (arab. Dżaba).
Innymi słowy: samo istnienie starożytnej twierdzy jest bezsporne, natomiast zdanie „to była twierdza Saula” jest tezą interpretacyjną, z którą część poważnych badaczy się nie zgadza. Uczciwość wobec Pisma nie wymaga, byśmy tę tezę traktowali jako pewnik — Słowo Jahwe nie potrzebuje naciąganych „dowodów”.
Znaczenie
Dla czytelnika trzymającego się zasady sola scriptura Tell el-Ful jest przede wszystkim przypomnieniem, jak konkretnie zakorzeniona w geografii jest historia opisana w Piśmie. Gibea nie jest pojęciem symbolicznym — to realne wzgórze, o które toczono spory, budowano fortece i które wciąż można oglądać (na jego szczycie stoi zresztą niedokończony pałac króla Husajna, którego budowę przerwała wojna w 1967 roku).
Jednocześnie historia badań tego miejsca uczy pokory poznawczej. Archeologia dostarcza fragmentów: naroża muru, skorup, warstw zniszczenia — a ich odczytanie zmienia się wraz z nowymi metodami datowania. Wiara nie opiera się na tym, że łopata potwierdzi każdy werset, lecz na wierności Jahwe, który przez proroka Samuela ustanawiał i odrzucał królów Izraela. Tell el-Ful pozostaje cennym, lecz otwartym pytaniem — świadectwem świata, w którym rozgrywały się dzieje Saula, nawet jeśli ostatnie słowo o kamieniach tej twierdzy jeszcze nie padło.
Źródła
- Hasło „Gibeah”, Wikipedia (en) — historia wykopalisk (Warren, Albright, Lapp), fortyfikacje, spór o identyfikację, współczesny stan stanowiska.
- I. Finkelstein, „Tell el-Ful Revisited: The Assyrian and Hellenistic Periods (with a New Identification)”, Palestine Exploration Quarterly 143/2 (2011), s. 106–118 — argument za asyryjskim datowaniem wieży, odrzucenie identyfikacji z Gibeą oraz spekulacyjna propozycja utożsamienia wzgórza z Pharathon/Perat.
- „Albright’s Identification of Gibeah with Tell el-Ful”, Palestine Exploration Quarterly 146/1 (2014) — analiza podstaw identyfikacji Albrighta.
- BiblePlaces.com, hasło „Gibeah” — omówienie stanowiska i wykopalisk.
- Pismo Święte, Uwspółcześniona Biblia Gdańska (UBG): 1 Sm 10,26; 11,4; 13,2; 14,2.
Uwaga: dokładne miejsce przechowywania zabytków z wykopalisk (kolekcje ASOR / muzealne w Jerozolimie) oraz szczegóły stratygrafii wymagają weryfikacji w publikacjach źródłowych Albrighta i Lappów.