Gliniana tabliczka wyciągnięta z gruzu spalonej świątyni w południowej Turcji zawiera coś znajomego dla czytelnika Biblii: przysięgę wierności zwieńczoną długą litanią przekleństw za jej złamanie. Kiedy zestawi się ją z 28. rozdziałem Księgi Powtórzonego Prawa, kolejność nieszczęść i sam sposób ich formułowania okazują się miejscami niemal identyczne. Czy to przypadek, wspólna kultura Bliskiego Wschodu, czy świadome nawiązanie? Wokół tej tabliczki toczy się jeden z najgorętszych sporów współczesnej biblistyki.
Czym jest to „odkrycie”
Chodzi o tzw. traktat sukcesyjny Asarhaddona (ang. Esarhaddon’s Succession Treaty, EST, dawniej Vassal Treaties of Esarhaddon, VTE). Jest to nowoasyryjski adê — akadyjskie słowo oznaczające wiążącą przysięgę lojalności — narzucony w 672 r. p.n.e. przez króla Asyrii Asarhaddona. Dokument zobowiązywał poddanych i wasali do uznania jego syna Aszurbanipala za następcę tronu i do bezwzględnej wierności wobec niego. Po klauzulach nakazów następuje rozbudowana sekcja klątw: bogowie asyryjscy mają zesłać na krzywoprzysięzcę choroby, głód, klęski i śmierć.
Tekst znano od dawna dzięki znalezisku z Nimrud (starożytne Kalhu w północnym Iraku). W 1955 r. ekspedycja British School of Archaeology in Iraq pod kierunkiem Maxa Mallowana odkryła w sali tronowej budynku obok świątyni boga Nabu (Ezida) ponad 350 fragmentów wypalonych tabliczek. Opracował je i wydał D. J. Wiseman w czasopiśmie Iraq (1958). Były to kopie przysięgi składanej przez medyjskich naczelników — stąd długo sądzono, że traktat obowiązywał głównie zewnętrznych wasali imperium.
Ten obraz zmienił nowy egzemplarz wykopany w 2009 r. w Tell Tajinat na równinie Amuk w południowej Turcji (starożytne Kunulua/Kullania). Zespół Tayinat Archaeological Project (Uniwersytet w Toronto) pod kierunkiem Timothy’ego Harrisona natrafił na tabliczkę (nr inw. T-1808) w wewnętrznym sanktuarium świątyni oznaczonej jako Budynek XVI. Tablica (ok. 40 × 26 cm) była przewiercona — przygotowana do zawieszenia i ekspozycji w miejscu kultu. Wydał ją Jacob Lauinger (Johns Hopkins University) w Journal of Cuneiform Studies (2012). Tekst zobowiązywał nie obcego króla, lecz namiestnika prowincji, jego urzędników i całą ludność — dowód, że przysięgę składano także rdzennym poddanym, a jej tekst przechowywano w świątyni.
Powiązanie z Pismem
Struktura obu tekstów należy do tej samej rodziny form: traktatu suzeren–wasal. Suzeren (u Asarhaddona król, w Biblii Jahwe (PAN)) narzuca przysięgę wyłącznej lojalności, po której następują błogosławieństwa i klątwy. Najbardziej uderzają jednak konkretne zbieżności.
Po pierwsze — obraz nieba i ziemi. Powtórzonego Prawa 28 zapowiada:
„Niebo nad twoją głową stanie się miedzią, a ziemia pod tobą – żelazem” (Pwt 28,23 UBG).
Klątwy asyryjskie posługują się bliźniaczym obrazem: niebo ma być jak brąz/miedź, z którego nie spada deszcz, a gleba twarda jak żelazo, tak by nic nie wzeszło.
Po drugie — kolejność plag według bogów. W traktacie klątwy ułożone są według rangi bóstw: bóg księżyca Sin zsyła trąd/chorobę skóry, bóg słońca Szamasz odbiera wzrok i sprawiedliwy sąd. Dokładnie w tej sekwencji czytamy:
„Pan dotknie cię wrzodem egipskim, hemoroidami, świerzbem i liszajem, z których nie zdołasz się wyleczyć. Pan dotknie cię obłędem, ślepotą i przerażeniem serca. W południe będziesz chodził po omacku, jak ślepy w ciemności” (Pwt 28,27–29 UBG).
Badacze (m.in. Hans Ulrich Steymans) wskazują, że porządek nieszczęść w Pwt 28,27–34 odpowiada kolejności klątw w traktacie — nie jest przypadkowy, lecz odzwierciedla hierarchię asyryjskiego panteonu.
Po trzecie — Powtórzonego Prawa 13. Traktat nakazuje donieść i zabić każdego, kto namawiałby do złamania wierności następcy tronu — nawet gdyby był to brat, syn czy żona. Biblijny zakaz odstępstwa ma tę samą logikę i ten sam katalog najbliższych krewnych:
„Jeśli twój brat, syn twojej matki, albo twój syn bądź twoja córka albo żona spoczywająca na twym łonie (…) będą cię namawiać, mówiąc potajemnie: Pójdźmy i służmy innym bogom (…) Ale koniecznie go zabijesz” (Pwt 13,6.9 UBG).
Bernard Levinson i Jeffrey Stackert argumentują, że autorzy Pwt 13 przekształcili asyryjską formułę żądającą wierności „słowu Asarhaddona” w żądanie wierności słowu Jahwe (PAN). Już wcześniej Moshe Weinfeld zestawiał biblijny nakaz miłości „z całego serca” (Pwt 6,5) z językiem lojalności adê.
Co pewne, a co dyskutowane
Pewne jest samo znalezisko i jego datacja: tabliczka z Tajinat to autentyczny egzemplarz traktatu Asarhaddona z 672 r. p.n.e., a jej odkrycie i wydanie (Lauinger 2012) są dobrze udokumentowane. Pewne jest też, że Biblia i traktat dzielą formę suzeren–wasal oraz szereg konkretnych motywów klątw. Status „potwierdzone” dotyczy więc obiektu i jego cech, nie zaś teorii o zapożyczeniu.
Dyskutowany jest natomiast charakter związku z Księgą Powtórzonego Prawa. Ścierają się co najmniej trzy stanowiska:
- Bezpośrednie zapożyczenie. Steymans, Levinson, Eckart Otto i inni twierdzą, że judzcy skrybowie znali tekst traktatu i celowo go przerobili — podstawiając Jahwe (PAN) w miejsce asyryjskiego króla jako akt teologicznej „subwersji”. Fragmenty Pwt 13 i 28 powstałyby wówczas między 672 a ok. 622 r. p.n.e., a znalezisko z Tajinat pokazuje, że traktat rzeczywiście docierał na zachód imperium.
- Wspólna tradycja, nie kopiowanie. Inni podkreślają, że klątwy o chorobie, ślepocie czy jałowej ziemi to obiegowy repertuar całego Bliskiego Wschodu — obecny również w traktatach aramejskich. Podobieństwo nie musi więc oznaczać, że jeden tekst przepisano z drugiego.
- Sceptycyzm wobec „subwersji”. Carly L. Crouch (2014) kwestionuje samą tezę o antyasyryjskim przesłaniu Powtórzonego Prawa: gdyby księga celowo polemizowała z Asyrią, jej realia pojawiałyby się w niej wyraźniej. Nie wiadomo też, na ile akadyjski tekst był dostępny judzkim odbiorcom.
Warto dodać kontekst, który bywa pomijany: forma traktatu suzeren–wasal nie narodziła się w VII w. p.n.e. Znamy ją już z traktatów hetyckich z drugiego tysiąclecia p.n.e., a badacze tacy jak Kenneth Kitchen wskazywali, że biblijne przymierze bliskie jest właśnie tym wcześniejszym wzorcom. Sam fakt podobieństwa formy nie przesądza więc o dacie powstania Powtórzonego Prawa — jest argumentem w sporze, nie jego rozstrzygnięciem.
Znaczenie
Niezależnie od przyjętego stanowiska tabliczka z Tell Tajinat ma realną wagę. Po pierwsze — pokazuje świat, w którym powstawała Biblia. Przymierze, przysięga wierności jednemu władcy, błogosławieństwa i klątwy — to nie była abstrakcyjna teologia, lecz język polityki, który każdy w VII w. p.n.e. rozumiał. Biblijne wezwanie do wyłącznej lojalności wobec Boga przemawiało do słuchacza w kategoriach, jakie znał z realnych traktatów.
Po drugie — uczy ostrożności. Zbieżności są autentyczne, ale „podobne” nie znaczy „przepisane”. Rzetelna lektura oddziela fakt (istnienie traktatu, wspólnota formy, konkretne motywy) od interpretacji (kto, od kogo i kiedy). Dla czytelnika Pisma to nie zagrożenie, lecz przypomnienie, jak głęboko Boże przymierze zakorzenione jest w materialnej historii Bliskiego Wschodu.
Źródła
- Tayinat Archaeological Project (Uniwersytet w Toronto), strona o tabliczce EST T-1808 z Budynku XVI — okoliczności odkrycia 2009, datacja 672 p.n.e.: tayinat.artsci.utoronto.ca
- Jacob Lauinger, „Esarhaddon’s Succession Treaty at Tell Tayinat: Text and Commentary”, Journal of Cuneiform Studies 64 (2012) — pierwsze naukowe wydanie tabliczki: academia.edu
- Hans U. Steymans, „Deuteronomy 28 and Tell Tayinat”, Verbum et Ecclesia 34(2), 2013 — analiza paraleli klątw i sekwencji motywów: scielo.org.za
- D. J. Wiseman, „The Vassal-Treaties of Esarhaddon”, Iraq 20 (1958) — edycja egzemplarzy z Nimrud odkrytych przez M. Mallowana w 1955 r.: cambridge.org
- ORACC / Nimrud, „The Succession Treaties of Esarhaddon” — kontekst znaleziska w świątyni Nabu (Ezida): oracc.museum.upenn.edu
- B. M. Levinson, J. Stackert, „Between the Covenant Code and Esarhaddon’s Succession Treaty” — teza o zapożyczeniu w Pwt 13: papers.ssrn.com
- C. L. Crouch, „Israel and the Assyrians” (SBL Press, 2014) — stanowisko sceptyczne wobec tezy o subwersji: nottingham-repository.worktribe.com
- Biblical Archaeology Society, „Understanding Israel’s 10 Commandments” — traktat Asarhaddona jako model Powtórzonego Prawa: biblicalarchaeology.org
- Cytaty biblijne: Uwspółcześniona Biblia Gdańska (UBG), Pwt 6,5; 13,6.9; 28,23.27–29.