Wiosną 2019 roku, na parkingu Givati u stóp jerozolimskiego Miasta Dawida, z warstwy spalenizny sprzed około 2600 lat wydobyto grudkę wypalonej gliny wielkości mniej więcej centymetra. Na jej powierzchni zachował się starohebrajski napis: „należąca do Natan-Meleka, sługi króla”. Czy to ten sam Natanmelek, którego Druga Księga Królewska wymienia jednym zdaniem jako dworzanina z czasów reformy króla Jozjasza? Pytanie okazało się trudniejsze, niż mogłoby się wydawać.
Czym jest to „odkrycie”
Znaleziskiem jest bulla — niewielki odcisk pieczęci w glinie. W starożytności zwijany dokument (najczęściej papirus) obwiązywano sznurkiem, na węźle nakładano grudkę wilgotnej gliny i odciskano w niej pieczęć właściciela lub nadawcy. Dokumenty dawno spłonęły albo rozpadły się, ale glina — przypadkiem wypalona w pożarze — potrafi przetrwać tysiąclecia. Ta konkretna bulla nosi napis w alfabecie paleohebrajskim, ułożony w dwóch wierszach: l-ntn-mlk („należąca do Natan-Meleka”) oraz ʿbd ha-melek („sługa króla”).
Bullę odkopano na parkingu Givati, jednym z najintensywniej badanych stanowisk Miasta Dawida, w obrębie Parku Narodowego w Jerozolimie. Wykopaliska prowadzili prof. Yuval Gadot (Uniwersytet Telawiwski) i dr Yiftah Shalev (Izraelski Urząd Starożytności, IAA), a odczytu inskrypcji dokonała dr Anat Mendel-Geberovich (Uniwersytet Hebrajski w Jerozolimie oraz Centrum Badań nad Starożytną Jerozolimą). Odkrycie ogłoszono pod koniec marca 2019 roku.
Kluczowy jest kontekst. Bullę znaleziono wewnątrz dużego budynku publicznego, zniszczonego w pożarze podczas babilońskiego zdobycia Jerozolimy w 586 roku p.n.e. — warstwę tworzyły zwęglone belki stropowe, przepalona ceramika i resztki wypolerowanych posadzek. To rzadka sytuacja: większość znanych bulli hebrajskich pochodzi z rynku antyków, bez wiarygodnego kontekstu. Tutaj przedmiot spoczywał w dającej się datować warstwie archeologicznej. W tym samym budynku odkryto też drugą pieczęć — z niebieskawego agatu, z napisem „należąca do Ikkara, syna Matanjahu” (imię Ikkar wystąpiło wówczas po raz pierwszy w źródłach epigraficznych).
Powiązanie z Pismem
Imię Natanmelek pojawia się w całej Biblii tylko raz — w opisie religijnej reformy króla Jozjasza (panował ok. 641–610 p.n.e.), gdy z terenu świątyni Jahwe (PAN) usuwano pozostałości kultów obcych bóstw:
„Usunął też konie, które królowie Judy poświęcili słońcu u wejścia do domu Pana, obok komnaty dworzanina Natanmeleka, która była na przedmieściu, a rydwany słońca spalił ogniem.” (2 Krl 23,11 UBG)
Werset jest częścią większego rozdziału opisującego, jak Jozjasz — po odnalezieniu w świątyni „księgi Prawa” (2 Krl 22,8) — oczyszczał Judę z bałwochwalstwa. Wśród usuwanych praktyk był również kult ciał niebieskich:
„…oraz tych, którzy palili kadzidło Baalowi, słońcu, księżycowi, planetom i całemu zastępowi niebieskiemu.” (2 Krl 23,5 UBG)
Natanmelek nie jest tu żadnym bohaterem — to postać drugoplanowa, wymieniona tylko dlatego, że tuż obok jego komnaty stały konie i rydwany poświęcone słońcu. Właśnie ta marginalność czyni bullę interesującą: trudno przypuszczać, by ktoś „dopisał” do relacji fikcyjnego, zupełnie pobocznego urzędnika. Napis eved ha-melek („sługa króla”) to znany z Biblii i z innych pieczęci tytuł wysokiego dostojnika dworu, człowieka blisko monarchy. Brak na bulli imienia ojca — czego na pieczęciach zwykle nie pomijano — sugeruje, że nosiciel był na tyle rozpoznawalny, że nie wymagał dopowiedzeń.
Co pewne, a co dyskutowane
Pewne: autentyczność i kontekst samego znaleziska. Bulla wyszła z kontrolowanych wykopalisk, z zamkniętej, datowanej warstwy zniszczenia — to odróżnia ją od setek bulli „z rynku”, których pochodzenia nie sposób zweryfikować. Pewny jest też odczyt. Epigrafik Christopher Rollston podkreślił, że wszystkie litery są czytelne, więc lektura „Natan-Melek, sługa króla” nie budzi wątpliwości. To również pierwsze pozabiblijne, inskrypcyjne poświadczenie imienia Natanmelek.
Dyskutowane: czy to pieczęć tego samego Natanmeleka. Sami badacze są tu ostrożni. Dr Mendel-Geberovich stwierdziła, że nie da się z całkowitą pewnością orzec, iż biblijny Natanmelek był właścicielem pieczęci, choć „trudno zignorować szczegóły, które ich łączą”: rzadkość imienia, dworski tytuł i zgodność datowania z czasami Jozjasza.
Są jednak realne niuanse:
- Tytuł się różni. Bulla mówi eved ha-melek („sługa króla”), a 2 Krl 23,11 określa Natanmeleka słowem saris (hebr. dostojnik/eunuch dworski; UBG oddaje je jako „dworzanin”). To nie ten sam termin, więc utożsamienie opiera się na imieniu i epoce, nie na dosłownej zbieżności tytułów.
- Datowanie pisma a warstwa zniszczenia. Rollston na podstawie kształtu liter datuje inskrypcję na drugą połowę VII w. p.n.e. (ok. 675–625 p.n.e.) i byłby „bardzo niechętny”, by przesuwać ją na początek VI wieku. Oznacza to, że sam odcisk jest prawdopodobnie starszy niż warstwa pożaru z 586 r. p.n.e., w której go znaleziono — co dobrze pasuje do urzędnika czynnego za Jozjasza, ale przypomina, że data zapieczętowania dokumentu i data spalenia budynku to dwie różne rzeczy.
- Sam tytuł nikogo nie identyfikuje. Miano „sługa króla” nosiło wielu dostojników; dopiero w połączeniu z rzadkim imieniem staje się poszlaką.
Ostatecznie Rollston uznaje, że „najprawdopodobniej mówimy o jednej i tej samej osobie”, ale dodaje, że pełna pewność „pozostaje poza zasięgiem”. Dlatego status znaleziska najuczciwiej brzmi tak: artefakt potwierdzony i dobrze datowany, a utożsamienie jego właściciela z biblijnym Natanmelekiem — wysoce prawdopodobne, choć nie dowiedzione ponad wszelką wątpliwość.
Znaczenie
Nawet przy zachowaniu tej ostrożności bulla ma swoją wagę. Po pierwsze, wpisuje się w rosnący zbiór pieczęci i bulli poświadczających imiona urzędników z końca epoki Pierwszej Świątyni. Razem rysują one obraz rozwiniętej administracji królestwa Judy w VII–VI w. p.n.e. — z warstwą pisarzy i dostojników posługujących się pieczęciami, prowadzących korespondencję i archiwa. Jak podkreślali Gadot i Shalev, takie znaleziska „w jasnym, dającym się datować kontekście archeologicznym” są szczególnie cenne, bo poszerzają wiedzę o gospodarce i strukturze władzy ówczesnej Jerozolimy.
Po drugie, znalezisko dowartościowuje właśnie te drobne, nawiasowe wzmianki biblijne. Natanmelek to jedno słowo w jednym wersecie — a jednak takie imię realnie funkcjonowało w Jerozolimie tej epoki i wiązało się z tytułem dworskim, dokładnie tak, jak zakłada tekst. To nie jest „dowód na Biblię”; to zbieżność, która pokazuje, że autorzy Ksiąg Królewskich operowali realiami — imionami, urzędami i topografią — znanymi z ich własnego świata.
Po trzecie, kontekst pożaru z 586 r. p.n.e. sam w sobie jest niemym świadkiem wydarzeń, które Biblia opisuje jako zdobycie Jerozolimy przez Babilon. Spalone belki i potrzaskana ceramika budynku, w którym leżała bulla, to materialna warstwa tej samej katastrofy, o której mówią końcowe rozdziały 2 Księgi Królewskiej. Mała grudka gliny okazuje się więc podwójnym świadectwem: nazwiska urzędnika i końca całej epoki.
Źródła
- Wikipedia (ang.), hasło Nathan-melech — przegląd znaleziska, inskrypcja, datowanie i odniesienie do 2 Krl 23,11: en.wikipedia.org/wiki/Nathan-melech
- City of David (Ir David Foundation), Who Was „Natan-Melech” the King’s Servant? — okoliczności odkrycia, treść napisu, tytuł „sługa króla”, druga pieczęć (Ikkar syn Matanjahu): cityofdavid.org.il
- The Jerusalem Post, 2,600-year-old seal discovered in City of David — data ogłoszenia (marzec 2019), badacze i afiliacje: jpost.com
- Friends of the Israel Antiquities Authority, What’s in a name… — cytaty Mendel-Geberovich oraz Gadota i Shaleva, znaczenie tytułu i brak imienia ojca: friendsofiaa.org
- JNS, Rare ancient seal of Jewish king’s officer discovered in City of David — kontekst budynku, zniszczenie 586 p.n.e., waga datowanego kontekstu: jns.org
- The Times of Israel, Two tiny First Temple inscriptions vastly enlarge picture of ancient Jerusalem — szczegóły kontekstu i ostrożność interpretacyjna: timesofisrael.com
- Analiza epigraficzna Christophera Rollstona (omówienie: Seal Impression of Nathan-Melech, biblicalscholarship) — datowanie pisma na 2. poł. VII w. p.n.e., różnica tytułów eved ha-melek / saris, ocena prawdopodobieństwa identyfikacji: biblicalscholarship.wordpress.com
- Cytaty biblijne: Uwspółcześniona Biblia Gdańska (UBG), 2 Krl 22,8; 23,5.11