Kawałek wypalonej gliny wielkości paznokcia, z odciśniętym obrazkiem dwóch tajemniczych postaci i pięcioma literami starohebrajskiego pisma – czy to naprawdę może potwierdzać istnienie konkretnego urzędu opisanego w Biblii? Gdy w 2017 roku izraelscy archeolodzy ogłosili odczytanie napisu „należąca do zarządcy miasta” na bulli z Jerozolimy, wielu zapytało, na ile taki drobiazg może w ogóle „potwierdzać” cokolwiek. Odpowiedź jest bardziej stonowana niż nagłówki gazet, ale nie mniej interesująca.
Czym jest to „odkrycie”
Przedmiot, o którym mowa, to bulla – gliniana grudka, którą w starożytności odciskano pieczęcią na sznurku zabezpieczającym zwój lub worek z towarem, podobnie jak dziś zakłada się plombę. Ma zaledwie 13 na 15 milimetrów i 2–3 milimetry grubości. W górnej części widnieją dwie stojące postacie zwrócone do siebie lustrzanie, o głowach zaznaczonych jako duże kropki bez detali twarzy, ubrane w prążkowane, sięgające kolan szaty. Poniżej podwójnej linii biegnie napis w piśmie starohebrajskim, odczytany jako lsr‘r – skrócony zapis wyrażenia „lesar ha-ir”, czyli „należąca do zarządcy/naczelnika miasta” (hebr. sar ha-ir).
Bullę zauważył w 2017 roku Szimon Cohen, pracownik Izraelskiego Urzędu Starożytności (IAA), podczas prac konserwatorskich w laboratoriach IAA w jerozolimskiej dzielnicy Har Chocwim. Sam obiekt pochodził jednak z wcześniejszych wykopalisk na Placu Zachodniej Ściany, prowadzonych od 2005 roku pod kierunkiem dr Szlomit Weksler-Bdolah – z pozostałości budynku z okresu Pierwszej Świątyni, około stu metrów na zachód od Wzgórza Świątynnego. Przedmiot wydobyto więc w ramach regularnych, udokumentowanych wykopalisk, a dopiero później, przy sortowaniu zabytków, ktoś dostrzegł na nim napis. To istotne, bo – jak podkreślała sama Weksler-Bdolah – była to pierwsza pieczęć z tytułem „zarządcy miasta”, jaką znaleziono w autoryzowanym wykopalisku naukowym, a nie na rynku antykwarycznym.
Napis przeanalizowali paleograficznie prof. Tallay Ornan (Uniwersytet Hebrajski) oraz prof. Benjamin Sass (Uniwersytet Telawiwski), którzy na podstawie kształtu liter datowali bullę na przełom VII i VI w. p.n.e., czyli schyłek okresu Pierwszej Świątyni. Wyniki opublikowano w 2019 roku w tomie Ancient Jerusalem Revealed: Archaeological Discoveries, 1998–2018 pod redakcją Hillela Gevy (Ornan, Weksler-Bdolah, Sass, s. 67–72), a wcześniej, w grudniu 2017 i styczniu 2018, przedstawiono je opinii publicznej i czasowo wystawiono w gabinecie burmistrza Jerozolimy.
Sam napis nie zawiera imienia właściciela pieczęci ani nazwy miasta – to sam tytuł urzędu, bez personaliów. „Jerozolima” nie pada na bulli wprost; to, że chodzi o zarządcę właśnie tego miasta, wynika z miejsca znalezienia obiektu i z analogii do biblijnych wzmianek o tym urzędzie w stolicy Judy.
Powiązanie z Pismem
Tytuł „zarządca/namiestnik miasta” (hebr. sar ha-ir) w odniesieniu do Jerozolimy pojawia się w Biblii dwukrotnie, i w obu przypadkach w kontekście reform religijnych króla Jozjasza (ten sam tytuł nosi też Amon, namiestnik Samarii, za panowania Achaba – 1 Krl 22,26; 2 Krn 18,25). Pierwszy raz w opisie oczyszczania Judy z kultów pogańskich, gdy Jozjasz burzył wyżyny ofiarne aż po bramy miejskie Jerozolimy: „I zwołał wszystkich kapłanów z miast Judy, i splugawił wyżyny, na których kapłani palili kadzidło, od Geba aż do Beer-Szeby, i zburzył wyżyny przy bramach znajdujących się u wejścia bramy Jozuego, namiestnika miasta, po lewej stronie, gdy się wchodzi przez bramę miejską” (2 Krl 23,8 UBG). Wzmianka jest krótka i poboczna – autor natrafia na urząd Jozuego niejako mimochodem, opisując topografię miejską; taki szczegół nie służy żadnej tezie teologicznej, po prostu odzwierciedla realia administracyjne epoki.
Drugi raz ten tytuł pojawia się w równoległej relacji Kronik, przy okazji remontu świątyni finansowanego ze składek zebranych w kraju: „A w osiemnastym roku swego panowania, po oczyszczeniu ziemi i domu Pana, posłał Szafana, syna Azaliasza, Maasejasza, namiestnika miasta, oraz Joacha, syna Joachaza, kronikarza, aby naprawili dom Pana, jego Boga” (2 Krn 34,8 UBG; „Pan” oddaje tu imię Boże Jahwe – PAN). Jozue i Maasejasz działają więc za panowania tego samego króla – Jozjasza, w tym samym, osiemnastym roku jego rządów (por. 2 Krl 22,3), kiedy w świątyni odnaleziono zwój Prawa i ruszyła fala reform: „Czynił on to, co było słuszne w oczach Pana, i szedł wszystkimi drogami Dawida, swego ojca” (2 Krl 22,2 UBG).
Jozue i Maasejasz noszą różne imiona, choć piastują ten sam urząd w tym samym okresie – Biblia nie precyzuje, czy działali kolejno po sobie, czy równolegle w różnych zakresach kompetencji. Ważniejsze jest co innego: sam tytuł „namiestnik/zarządca miasta” funkcjonuje w tekście jako coś oczywistego, znanego czytelnikom, element aparatu urzędniczego Judy obok kapłanów, pisarzy i kronikarzy.
Co pewne, a co dyskutowane
- Pewne: kontekst wykopaliskowy bulli nie budzi wątpliwości – przedmiot pochodzi z naukowych, udokumentowanych wykopalisk IAA na Placu Zachodniej Ściany, a nie z zakupu na rynku antykwarycznym. To istotna różnica względem wielu innych „biblijnych” pieczęci krążących w handlu starożytnościami, których autentyczność bywa kwestionowana właśnie z powodu braku udokumentowanego pochodzenia.
- Pewne: odczyt napisu jako lsr‘r („należąca do zarządcy miasta”) oraz datowanie paleograficzne na VII–VI w. p.n.e. są zgodne u niezależnie pracujących specjalistów od pisma starohebrajskiego (Ornan, Sass) i nie są kwestionowane w literaturze.
- Dyskutowane: w części relacji prasowych z 2017–2018 roku pojawił się błąd – przypisywano urząd Jozuego czasom króla Ezechiasza. Tymczasem cały rozdział 2 Krl 23 dotyczy reform Jozjasza, a 2 Krn 34,8 wprost datuje działalność Maasejasza na osiemnasty rok jego panowania. Obaj urzędnicy działali więc, zgodnie z tekstem, w tym samym okresie – za Jozjasza, nie za Ezechiasza.
- Dyskutowane: identyfikacja „miasta” z bulli jako Jerozolimy jest wnioskiem pośrednim (z miejsca znalezienia i analogii biblijnej), a nie odczytem wprost z napisu – pieczęć nie wymienia nazwy miasta ani imienia urzędnika, więc nie da się jej powiązać personalnie ani z Jozuem, ani z Maasejaszem.
- Dyskutowane: znaczenie ikonografii dwóch postaci trzymających między sobą, według niektórych opracowań, motyw przypominający półksiężyc, nie zostało jednoznacznie wyjaśnione; badacze proponują interpretacje symboliczne lub dekoracyjne, bez pewnego rozstrzygnięcia.
Znaczenie
Bulla „zarządcy miasta” nie dowodzi istnienia konkretnego Jozuego ani Maasejasza – i nie taka jest jej wartość. Pokazuje raczej, że tytuł urzędniczy wymieniony w Biblii jako coś oczywistego rzeczywiście funkcjonował w administracji Judy schyłku okresu Pierwszej Świątyni, w tej samej formie językowej, jaką znamy z tekstu. To drobny, ale namacalny ślad biurokratycznej rzeczywistości królestwa – obok pisarzy, kapłanów i kronikarzy istniał urzędnik odpowiedzialny za miasto, zapewne za sprawy administracyjne i logistyczne stolicy, w tym nadzór nad towarami oznaczanymi pieczęciami.
Fakt, że akurat ten egzemplarz pochodzi z kontrolowanych wykopalisk, a nie z rynku starożytności, ma dodatkową wagę metodologiczną: inne pieczęcie z tytułem „zarządcy miasta”, krążące wcześniej wśród kolekcjonerów, były trudne do weryfikacji właśnie z braku takiego kontekstu. Znalezisko z Placu Zachodniej Ściany domyka tę lukę – po raz pierwszy urząd znany z 2 Księgi Królewskiej i 2 Księgi Kronik można powiązać z przedmiotem o niepodważalnym pochodzeniu archeologicznym. To przypomnienie, że administracyjne szczegóły w księgach historycznych, często pomijane jako „nudne”, bywają jednymi z najłatwiej sprawdzalnych elementów tekstu, bo dotyczą realnych instytucji, a nie tylko teologii czy narracji.
Źródła
- Ornan T., Weksler-Bdolah Sh., Sass B., „A 'Governor of the City’ Seal Impression from the Western Wall Plaza Excavations in Jerusalem”, w: H. Geva (red.), Ancient Jerusalem Revealed: Archaeological Discoveries, 1998–2018, Israel Exploration Society, Jerusalem 2019, s. 67–72 – publikacja naukowa z opisem, datowaniem paleograficznym i dokumentacją znaleziska.
- The Friends of the Israel Antiquities Authority, „Unique Stamped Piece of Clay unearthed in the Western Wall Plaza in Jerusalem”, friendsofiaa.org – szczegóły odkrycia, wymiary, cytaty Sz. Weksler-Bdolah.
- The Canadian Friends of Hebrew University, „Western Wall Plaza Excavations Yield First Temple Hebrew-Inscribed Message”, cfhu.org – lokalizacja znaleziska, zespół badawczy, datowanie.
- The Jerusalem Post, „Seal from First Temple Period found at Kotel supports biblical accounts”, jpost.com – omówienie znaleziska w kontekście biblijnym.
- The Times of Israel, „2,700-year-old seal impression cements existence of biblical Jerusalem governor”, timesofisrael.com – relacja z cytatami badaczy.
- Haaretz, „Governor of Jerusalem’s Seal Impression From First Temple Era Found Near Western Wall”, haaretz.com – niezależne omówienie odkrycia.
- Cytaty biblijne: Uwspółcześniona Biblia Gdańska (UBG), 2 Krl 22,2–3; 2 Krl 23,8; 2 Krn 34,8.