Sześć niepozornych grudek gliny, wydobytych sitem z ziemi niewielkiego stanowiska na wschód od Gazy, mogłoby przejść bez echa — gdyby nie to, o czym mogą świadczyć. Czy prowincjonalna osada na pograniczu Filistei i Judy prowadziła w X wieku p.n.e. zapieczętowaną korespondencję urzędową? A jeśli tak, czy oznacza to, że za Dawidem i Salomonem stał już rozbudowany aparat administracyjny, czy raczej coś znacznie skromniejszego? Odpowiedzi na te pytania badacze udzielają sobie nawzajem od momentu ogłoszenia znaleziska w grudniu 2014 roku — i wciąż się nie zgadzają.
Czym jest to „odkrycie”
Khirbet Summeily to stanowisko wielkości niespełna pół hektara, leżące około 22 km na wschód od Gazy i 4 km na zachód od Tell el-Hesi, na starożytnym szlaku łączącym Gazę z Hebronem — dokładnie na pograniczu ziem filistyńskich i judzkich. Od 2011 roku prowadzą tam wykopaliska James W. Hardin (Mississippi State University) i Jeffrey A. Blakely (University of Wisconsin-Madison) w ramach tzw. Hesi Regional Project; w opracowaniu znalezisk uczestniczył także epigrafik Christopher A. Rollston (George Washington University).
W warstwie określanej jako Faza 5 — datowanej na podstawie ceramiki, znalezisk egipskich, stratygrafii i próbek archeomagnetycznych na przełom XI i X wieku p.n.e. (późna epoka żelaza I / wczesna epoka żelaza IIA) — odkryto sześć bull, czyli grudek gliny, którymi pieczętowano sznurki spinające zwoje papirusu lub inne przesyłki. Dwie bulle zachowały kompletne odciski pieczęci, dwie kolejne odciski częściowe, a dwie pozostałe są całkowicie starte i nieczytelne. Żadna nie nosi śladów pisma — są anepigraficzne. Dwie zostały przypalone ogniem, a jedna zachowała wyraźny otwór po sznurku spinającym przesyłkę. Odnaleziono je dzięki bardzo dokładnemu przesiewaniu całej wydobywanej ziemi, łącznie z rozkruszanymi cegłami mułowymi — co samo bywa wskazywane jako możliwe źródło wyjątkowości znaleziska.
Bulle pochodziły z dużego, nietypowego jak na tak małą osadę kompleksu architektonicznego, w którym natrafiono też na ołtarz, czarę ofiarną i głowę figurki zoomorficznej — całość odbiegającą od zwykłego gospodarstwa. Zdaniem odkrywców skala budowli w połączeniu z pieczętowaną korespondencją wskazuje na działalność administracyjną wykraczającą poza zwykłe zagospodarowanie rolnicze pogranicza. Wyniki opublikowano w grudniu 2014 roku w czasopiśmie Near Eastern Archaeology (t. 77, nr 4) pod tytułem „Iron Age Bullae from Officialdom’s Periphery: Khirbet Summeily in Broader Context”.
Powiązanie z Pismem
Chronologicznie bulle z Khirbet Summeily przypadają na czas panowania Dawida i początek panowania Salomona. Biblia opisuje w tym okresie rozbudowany, wielopoziomowy aparat urzędniczy: dowódcę wojska, kronikarza, kapłanów, pisarza oraz dowódcę gwardii przybocznej. Podsumowanie administracji Dawida w 2 Księdze Samuela brzmi: „Joab, syn Serui, był postawiony nad wojskiem, a Jehoszafat, syn Achiluda, był kronikarzem. Sadok, syn Achituba, i Achimelek, syn Abiatara, byli kapłanami, a Serajasz – pisarzem” (2 Sm 8,16-17 UBG). Wcześniej w tym samym rozdziale, po podbojach na wschodzie i północy, czytamy: „Potem Dawid umieścił załogi w Syrii, w Damaszku, a Syryjczycy zostali sługami Dawida płacącymi daninę. I Pan bronił Dawida wszędzie, dokądkolwiek się udał” (2 Sm 8,6 UBG; Jahwe, w UBG oddany jako „Pan”). Podobny mechanizm opisano wobec ziem na południu: „Umieścił w Edomie załogi, na całej ziemi Edomu rozmieścił je” (2 Sm 8,14 UBG).
Taki obraz zakłada istnienie sieci urzędników, pisarzy i garnizonów zdolnych do komunikowania się na odległość — a więc i do pieczętowania przesyłanej korespondencji. Khirbet Summeily nie jest wymienione w Biblii z nazwy i nie ma dowodu, że znalezione tam bulle miały cokolwiek wspólnego z dworem w Jerozolimie. To, co łączy znalezisko z tekstem biblijnym, to wyłącznie ramy czasowe (X w. p.n.e.) oraz pytanie, czy w tym okresie istniała już struktura państwowa zdolna wytworzyć korespondencję urzędową sięgającą peryferii swego terytorium — takich miejsc, jak pograniczne posterunki wspomniane przy okazji załóg rozstawionych w Syrii czy Edomie.
Co pewne, a co dyskutowane
Niepodważalne są fakty wykopaliskowe: sześć glinianych bull, ich stan zachowania, warstwa i datowanie na przełom XI/X w. p.n.e., a także publikacja wyników przez Hardina, Rollstona i Blakely’ego w recenzowanym czasopiśmie naukowym. Pewne jest też, że tego rodzaju bulle z X wieku p.n.e. są jak dotąd ewenementem w regionie — to jedyny znany zestaw tej klasy z tak wczesnego okresu.
- Interpretacja odkrywców. Hardin i Blakely twierdzą, że skala budowli i obecność pieczętowanej korespondencji świadczą o działalności „na poziomie znacznie wykraczającym poza typową wiejską farmę”, co ma „dawać ogólne wsparcie dla historycznej wiarygodności” tradycji o Dawidzie i Salomonie.
- Kontrargument Israela Finkelsteina. Czołowy przedstawiciel tzw. niskiej chronologii sugeruje, że Khirbet Summeily mogło należeć raczej do organizmu politycznego skupionego na wybrzeżu (filistyńskiego), a nie do państwa scentralizowanego w Jerozolimie — co odbiera znalezisku status dowodu na zjednoczoną monarchię pod władzą Dawida.
- Brak pisma na bullach. Żadna z sześciu bull nie zawiera napisu ani imienia właściciela pieczęci, więc nie sposób ustalić, kto wysyłał zapieczętowane przesyłki, komu podlegał ani do jakiej grupy etnicznej czy ośrodka administracyjnego należał.
- Alternatywna funkcja. Część badaczy (np. archeolog Tim Frank, powołując się na paralele z epoki brązu) zwraca uwagę, że gliniane pieczęcie mogły pełnić także funkcję apotropaiczną (ochronną, rytualną), a nie tylko administracyjną — co osłabia wniosek o rozbudowanej biurokracji.
- Skala organizacji politycznej. Nawet jeśli bulle pieczętowały korespondencję urzędową, sam ten fakt nie musi świadczyć o dużym królestwie — podobne praktyki poświadczone są też w mniejszych organizmach typu miasto-państwo.
- Metoda wykopalisk. Bulle odnaleziono dzięki wyjątkowo drobnemu przesiewaniu całej ziemi; krytycy zauważają, że równie intensywne przesiewanie gdzie indziej mogłoby dać podobne znaleziska, więc unikalność Khirbet Summeily może częściowo wynikać z metody badawczej, a nie z wyjątkowości samego stanowiska.
Z tych powodów status znaleziska pozostaje sporny — nie chodzi o kwestionowanie samego faktu istnienia bull, lecz o to, jak daleko idące wnioski o państwowości wolno na ich podstawie wyciągać. Nawet autorzy odkrycia formułują wnioski ostrożnie („dawać ogólne wsparcie”, a nie „dowodzić”), a bezpośrednia polemika Finkelsteina pokazuje, że interpretacja nie jest przyjmowana zgodnie nawet w gronie specjalistów od epoki żelaza w Lewancie.
Znaczenie
Niezależnie od przyjętej interpretacji Khirbet Summeily poszerzyło dyskusję o formowaniu się państwowości w południowym Lewancie na przełomie epoki żelaza I i IIA. Wcześniej wielu badaczy argumentowało, że polityczna złożoność w tym regionie pojawiła się dopiero w VIII wieku p.n.e., wraz z ekspansją Asyrii, a X wiek p.n.e. — czas przypisywany biblijnemu Dawidowi i Salomonowi — był okresem prostych, słabo zorganizowanych społeczności. Bulle, nawet jeśli pochodzą z peryferyjnej placówki, a nie ze stolicy, pokazują, że coś w rodzaju mechanizmu do pieczętowania i przesyłania korespondencji na tym pograniczu działało już w X wieku p.n.e.
Znalezisko nie rozstrzyga sporu o historyczność i faktyczny zasięg królestwa Dawida i Salomona, ale każe traktować ostrożnie stwierdzenia idące w obie strony: zarówno te ogłaszające w nim „dowód” na biblijną zjednoczoną monarchię, jak i te z góry wykluczające istnienie jakiejkolwiek zorganizowanej administracji w tym okresie. Dla czytelnika Biblii to przypomnienie, że opisany w 2 Księdze Samuela obraz dworu z kronikarzami, pisarzami, kapłanami i garnizonami rozstawionymi na pograniczach nie jest wyobrażeniem niemożliwym do pogodzenia z realiami X wieku p.n.e. — choć sama archeologia, wobec braku choćby jednego napisu na tych sześciu grudkach gliny, nie jest w stanie tego obrazu ani potwierdzić, ani wykluczyć.
Źródła
- James W. Hardin, Christopher A. Rollston, Jeffrey A. Blakely, „Iron Age Bullae from Officialdom’s Periphery: Khirbet Summeily in Broader Context”, Near Eastern Archaeology 77.4 (2014) — oryginalna publikacja naukowa: journals.uchicago.edu
- ASOR Blog — streszczenie artykułu naukowego z detalami wykopalisk i datowania (14.01.2015): asorblog.org
- ScienceDaily — komunikat prasowy z cytatami badaczy (16.12.2014): sciencedaily.com
- Sci.News — dodatkowe cytaty Jamesa Hardina i Jeffreya Blakely’ego: sci.news
- BiblePlaces.com, „Proof for David’s Kingdom from Khirbet Summeily?” — krytyczny komentarz do ograniczeń wynikających z braku pisma na bullach: bibleplaces.com
- Tim Frank, „The Bullae of Khirbet Summeily” — szczegółowa polemika, w tym stanowisko Israela Finkelsteina i alternatywne hipotezy o funkcji bull: timfrankarchaeology.wordpress.com
- Cytaty biblijne: Uwspółcześniona Biblia Gdańska (UBG), 2 Sm 8,6.14.16-17