Skromne kopce gruzu w judzkiej Szefeli rzadko trafiają na czołówki portali informacyjnych na całym świecie. Latem 2019 roku stało się to udziałem Chirbet a-Rai — stanowiska między Kirjat Gat a Lakisz, gdzie zespół izraelskich archeologów ogłosił, że odnalazł biblijne Siklag, miasto, w którym Dawid szukał schronienia przed Saulem. Czy niepozorne ruiny na wzgórzu nad Szefelą rzeczywiście kryją ślady miasta znanego z Pierwszej Księgi Samuela — i dlaczego część badaczy kategorycznie się z tym nie zgadza?
Czym jest to „odkrycie”
Chirbet a-Rai (ang. Khirbet al-Ra’i, zapisywane też jako Chirbet er-Rai) to niewielkie stanowisko archeologiczne w Szefeli, jakieś 4 km na zachód od Lakisz, mniej więcej w połowie drogi między Kirjat Gat a Lakisz. Wykopaliska prowadzi tu od 2015 roku zespół pod kierunkiem prof. Josefa Garfinkela (Uniwersytet Hebrajski w Jerozolimie) i Saara Ganora (Izraelski Urząd Starożytności), przy udziale dr. Kyle’a Keimera i dr. Gila Davisa z Uniwersytetu Macquarie w Sydney — tego samego zespołu, który wcześniej prowadził wykopaliska w Chirbet Qeiyafa.
W dolnych warstwach stanowiska odsłonięto pozostałości osady z silnymi wpływami filistyńskimi z XII–XI w. p.n.e.: masywne konstrukcje kamienne, tzw. depozyty fundacyjne (miseczki i lampki oliwne układane pod posadzkami budynków) oraz narzędzia kamienne i metalowe, analogiczne do znalezisk z Aszdodu, Aszkelonu, Ekronu i Gat. Nad tą warstwą, datowanej na wczesny X w. p.n.e., archeolodzy natrafili na pozostałości niewielkiej, wiejskiej osady o charakterze judzkim — z blisko stoma kompletnymi naczyniami ceramicznymi (dzbanami do wina i oliwy, misami czerwono angobowanymi i ręcznie polerowanymi), niemal identycznymi z naczyniami z Chirbet Qeiyafa, grodu oddalonego o kilkanaście kilometrów, który ci sami badacze utożsamiają z biblijnym Szaraim. Osadę tę zniszczył gwałtowny pożar, który strawił budynki, jednocześnie „konserwując” naczynia w warstwie zawału. Próbki organiczne z ich wnętrza poddano datowaniu radiowęglowemu (C14) tą samą metodą, jaką wcześniej zastosowano w Qeiyafie — z wynikiem wskazującym na przełom XI i X w. p.n.e. Sam wykop objął w tym etapie badań około tysiąca metrów kwadratowych.
Na tej podstawie latem 2019 roku Garfinkel i Ganor ogłosili publicznie, a następnie opisali w artykule naukowym w czasopiśmie Strata, że Chirbet a-Rai to najprawdopodobniej biblijne Siklag. W 2021 roku na fragmentach dzbana z warstwy filistyńskiej (XII w. p.n.e.) odczytano pięcioliterowy napis protokananejski; epigrafik Christopher Rollston zaproponował odczyt imienia „Jerubbaal” — jedynego w Biblii alternatywnego imienia sędziego Gedeona (David Vanderhooft z Boston College zaproponował odmienny odczyt — pierwszą literę czytał jako zajin, dając „Zerbaal” lub „Ezerbaal”). To osobne, wcześniejsze znalezisko, niczego wprost nie dowodzące w sprawie Siklaga, ale pokazujące, że na tym wzgórzu posługiwano się pismem alfabetycznym już w epoce Sędziów.
Powiązanie z Pismem
Siklag pojawia się w Biblii jako miasto graniczne, które filistyński król Akisz z Gat oddał Dawidowi, gdy ten szukał u niego schronienia przed Saulem: „I Dawid powiedział do Akisza: Jeśli teraz znalazłem łaskę w twoich oczach, niech mi dadzą miejsce w jednym z miast tego kraju, abym tam mieszkał. Dlaczego bowiem twój sługa miałby mieszkać w mieście królewskim wraz z tobą? Akisz dał mu więc w tym dniu Siklag. Dlatego Siklag należy do królów Judy aż do dziś” (1 Sm 27,5-6 UBG). Ta ostatnia uwaga — że miasto „należy do królów Judy aż do dziś” — jest istotna dla dyskusji o dacie i redakcji tego fragmentu, o czym niżej.
Z Siklagiem wiąże się też jeden z dramatycznych epizodów żywota Dawida: pod jego nieobecność miasto najechali i spalili Amalekici, uprowadzając kobiety i dzieci. „A gdy trzeciego dnia Dawid i jego ludzie przybyli do Siklag, Amalekici najechali już na południe i na Siklag, zburzyli Siklag i spalili go ogniem” (1 Sm 30,1 UBG). Dawid ruszył w pościg, odbił jeńców i łupy — i w tym samym rozdziale ustanowił zasadę równego podziału zdobyczy między walczących a tych, którzy pilnowali taboru. Siklag pojawia się również we wcześniejszych wykazach miast granicznych: raz przypisany pokoleniu Judy („Siklag, Madmana, Sansanna” — Joz 15,31 UBG), raz pokoleniu Symeona („Siklag, Bet-Markabot, Chasar-Susa” — Joz 19,5 UBG). Samo to podwójne przypisanie sugeruje miasto leżące na zmiennym, spornym pograniczu.
Co pewne, a co dyskutowane
Pewne jest to, co faktycznie wykopano: Chirbet a-Rai dokumentuje przejście od osady filistyńskiej do osady judzkiej na przełomie XI i X w. p.n.e., zakończone pożarem, potwierdzone datowaniem radiowęglowym i analogiami ceramicznymi do Chirbet Qeiyafa. To rzadki, cenny zapis stratygraficzny tego okresu w Szefeli, niezależnie od tego, jak nazwiemy samo wzgórze.
Dyskutowane — i to ostro — jest utożsamienie tego konkretnego stanowiska z biblijnym Siklagiem. Prof. Aren Maeir (Uniwersytet Bar-Ilan, wieloletni kierownik wykopalisk w Tell es-Safi/Gat) nazwał propozycję Garfinkela „tak nie do przyjęcia, że aż trudną do uwierzenia”, dodając, że „po prostu nie ma dla niej podstaw”. Jego zdaniem jedyny sposób, by pogodzić tę lokalizację z biblijną geografią, to uznać ją za czysto literacką — bo w realnym terenie Siklag nie może leżeć trzy kilometry od Lakisz, w samym sercu Judy. Israel Finkelstein (Uniwersytet Tel Awiwski) dokłada argumenty tekstowe: opowieść o Dawidzie w Siklagu zakłada miejsce leżące możliwie blisko pustynnego pogranicza i terytorium Gat, a nie w głębi Szefeli; Joz 15,21 wymienia Siklag wśród miejscowości Negebu, nie Szefeli; a formuła „należy do królów Judy aż do dziś” (1 Sm 27,6) brzmi jak język deuteronomistyczny (VII w. p.n.e.), opisujący miasto sporne między Judą a miastami filistyńskimi — co nie pasuje do lokalizacji leżącej tuż przy Lakisz, drugim co do znaczenia mieście Judy.
Do tego dochodzi fakt, że Siklaga szukano w minionych stu kilkudziesięciu latach w kilkunastu różnych miejscach. Historycznie wskazywano m.in. Chaluzę i Chirbet Zuheiliqę, później Tel Halif (od którego nazwy pobliski kibuc nosił krótko nazwę Cekelag) czy Tel Sera (Tell esz-Szarija), za którym w 2020 roku opowiedział się Mosze Garsiel. Żadna z propozycji nie zyskała powszechnej akceptacji — a jednocześnie Kyle Keimer, współkierownik wykopalisk, w 2023 roku podtrzymał identyfikację zaproponowaną wraz z Garfinkelem i Ganorem. Wobec takiego rozproszenia stanowisk trzeba jasno powiedzieć: identyfikacja Chirbet a-Rai z Siklagiem to propozycja jednego zespołu badawczego, poważnie kwestionowana przez innych archeologów, a nie ustalony konsensus.
Znaczenie
Nawet jeśli nazwa Siklag nigdy nie zostanie potwierdzona żadną inskrypcją znalezioną na miejscu — a to jedyny dowód, który ostatecznie rozstrzygnąłby ten spór — Chirbet a-Rai pozostaje ważnym świadectwem epoki. Stanowisko pokazuje w materiale realny proces, jaki biblijna narracja opisuje od strony fabularnej: pograniczne miasteczko filistyńskie, które w ciągu jednego lub dwóch pokoleń zmienia charakter kulturowy na judzki, po czym ginie w gwałtownym pożarze. To dokładnie ten sam typ wydarzenia, jaki relacjonuje 1 Sm 30 — niezależnie od tego, czy chodzi akurat o to konkretne wzgórze, czy o któreś z konkurencyjnych stanowisk w Negebie.
Dla czytelnika Biblii najważniejsza lekcja nie brzmi więc „udowodniono, że to Siklag”, lecz coś skromniejszego i solidniejszego: krajobraz i realia opisane w historii Dawida — pograniczne miasta zależne raz od Filistynów, raz od Judy, najazdy koczowników z południa, nagłe pożary trawiące całe osady — mają wyraźne pokrycie w tym, co archeolodzy faktycznie odkopują w Szefeli i na pograniczu Negebu na przełomie XI i X wieku p.n.e. Spór o konkretną nazwę jednego wzgórza jest sporem specjalistów o szczegół geograficzny, a nie sporem o historyczność samego tła wydarzeń opisanych w Piśmie.
Źródła
- Times of Israel, Archaeologists say they found town where future King David took refuge from Saul (2019) — ogłoszenie odkrycia, opis warstw, ceramiki i datowania: timesofisrael.com
- Times of Israel, As archaeologists say they’ve found King David’s city of refuge, a debate begins (2019) — krytyczne głosy Arena Maeira i Israela Finkelsteina: timesofisrael.com
- Friends of the Israel Antiquities Authority, Biblical Ziklag Discovered (2019) — komunikat zespołu wykopaliskowego, dane o powierzchni wykopu i datowaniu C14: friendsofiaa.org
- Wikipedia, Khirbet er-Ra’i — zestawienie danych o stanowisku, historii badań i sporze o identyfikację: en.wikipedia.org
- Wikipedia, Ziklag — przegląd proponowanych lokalizacji biblijnego miasta i argumentów za i przeciw: en.wikipedia.org
- Israel Finkelstein, Observations on the Ziklag „discovery” (2019, cyt. za Zwinglius Redivivus) — szczegółowa argumentacja przeciw identyfikacji: zwingliusredivivus.wordpress.com
- Times of Israel, Five-letter inscription inked 3,100 years ago may be name of biblical judge (2021) — napis „Jerubbaal” z warstwy filistyńskiej i spór o jego odczyt: timesofisrael.com
- Cytaty biblijne: Uwspółcześniona Biblia Gdańska (UBG), 1 Sm 27,5-6; 1 Sm 30,1; Joz 15,31; Joz 19,5