Na skraju pustyni Arawa, u stóp formacji zwanej dziś (mylnie) Filarami Salomona, stała niegdyś niewielka egipska świątynia bogini Hathor. Gdy w połowie XII wieku p.n.e. faraonowie przestali wysyłać tu górnicze wyprawy, kamienne mury nie zniknęły — zniknęli tylko ich dotychczasowi użytkownicy. Miejscowa ludność, utożsamiana z biblijnymi Midianitami, nie odbudowała świątyni w kamieniu, lecz naciągnęła nad jej ruinami wielkie płótno i uczyniła z niej przenośne sanktuarium namiotowe. Czy ten pustynny „przybytek” sprzed niemal 3200 lat rzeczywiście ma coś wspólnego z tym opisanym w Księdze Wyjścia?
Czym jest to „odkrycie”
Dolina Timna leży ok. 30 km na północ od Ejlatu, w izraelskiej Arawie — jeden z najstarszych na świecie ośrodków wydobycia miedzi, eksploatowany już w epoce chalkolitu. W latach 30. XX w. teren badali Fritz Frank i Nelson Glueck, który przypisał kopalnie królowi Salomonowi; atrybucję później obalono. Systematyczne wykopaliska rozpoczął w 1959 r. Beno Rothenberg (Arabah Expedition). W 1969 i 1974 r. przekopał Stanowisko 200 u podnóża klifu, odsłaniając fundamenty świątyni.
Sanktuarium, częściowo wykute w skale i obudowane białym piaskowcem, miało plan otwartego dziedzińca ok. 15 na 15 m, z niszą (cella) na posąg bóstwa. Bransoleta z kartuszem Setiego I datuje najstarszą warstwę na koniec XIV w. p.n.e. Świątynię później rozbudowano — Rothenberg wiązał to z Ramzesem II, egiptolog Alan Schulman z Ramzesem III. Ostatni czytelny kartusz należy do Ramzesa V (ok. 1147–1143 p.n.e.). Wkrótce potem, zapewne wskutek trzęsienia ziemi, Egipcjanie opuścili Timnę na dobre.
To, co stało się później, jest najbardziej znane. Miejscowa ludność — utożsamiana z Midianitami dzięki ceramice zwanej dziś ceramiką z Qurayya (od miejscowości w Hidżazie; Rothenberg nazywał ją wprost „ceramiką midianicką”) — nie odbudowała świątyni w kamieniu. Zamiast tego wbito w piasek drewniane słupy (doły po nich zachowały się do dziś) i naciągnięto nad ruinami wielkie płótno, mocowane miedzianymi kółkami i drutem — Rothenberg nazwał to miejsce „semickim namiotowym sanktuarium pustynnym”. W cella znaleziono pozłacanego brązowego węża — najbardziej znany zabytek z Timny — a wśród tutejszej ceramiki około jedną czwartą stanowiły naczynia Qurayya.
Skrajnie suchy klimat Arawy sprawił, że przetrwały tu tkaniny, sznury i drewno, które gdzie indziej w Lewancie dawno by się rozłożyły. Od 2009, a intensywnie od 2012, teren bada zespół Ereza Ben-Yosefa z Uniwersytetu Tel Awiwskiego. Analizy barwników (zespół Naamy Sukenik, „PLOS ONE” 2017) wykazały na tkaninach ze stanowiska 200 czerwień z marzanny barwierskiej (Rubia tinctorum) i błękit z indygotyny, najpewniej z urzetu barwierskiego (Isatis tinctoria) — jedno z najwcześniejszych świadectw chemicznego barwienia tkanin w regionie.
Powiązanie z Pismem
Rozdział 26 Księgi Wyjścia opisuje budowę przybytku — przenośnego namiotu-sanktuarium na pustyni. Instrukcja jest drobiazgowa co do materiału i barw: „Uczynisz też przybytek z dziesięciu zasłon ze skręconego bisioru, z błękitnej tkaniny oraz z purpury i karmazynu, na których wyhaftujesz cherubiny” (Wj 26,1 UBG). Nad tą warstwą miała się znaleźć osłona z koziej sierści: „Uczynisz też zasłony z koziej sierści do przykrycia przybytku z wierzchu” (Wj 26,7 UBG), a na wierzchu — barwione na czerwono skóry: „Uczynisz też przykrycie na namiot ze skór baranich farbowanych na czerwono i przykrycie ze skór borsuczych na wierzch” (Wj 26,14 UBG). Opis zamyka zastrzeżenie o wzorze pokazanym Mojżeszowi na górze: „Wystawisz więc przybytek według wzoru, który ci ukazano na górze” (Wj 26,30 UBG).
Timna leży dziś w Izraelu, ale ceramika Qurayya wiąże jej użytkowników z Hidżazem — terytorium biblijnych Midianitów, ludem, z którego pochodziła żona Mojżesza i jego teść: „Mojżesz pasał stado swego teścia Jetra, kapłana Midianitów” (Wj 3,1 UBG; por. Wj 18,1). Badacze porównawczej historii przybytku — Michael Homan w „To Your Tents, O Israel”, a także Kenneth Kitchen i Frank Moore Cross — wskazują na namiot w Timnie i na relief obozowej kaplicy Ramzesa II spod Kadesz jako najbliższe znane analogie: drewniany szkielet i barwne tkaniny, rozbijane i składane wraz z obozem.
Osobny wątek to brązowy wąż z pozłacaną głową znaleziony w cella, bywa zestawiany z biblijnym wężem miedzianym, który Mojżesz — według Księgi Liczb — wykonał na pustyni: „Mojżesz wykonał więc węża miedzianego i umieścił go na drzewcu; gdy wąż kogoś ukąsił, a ten spojrzał na węża miedzianego, pozostawał przy życiu” (Lb 21,9 UBG). Przedmiot ten, według 2 Księgi Królewskiej, przetrwał w Jerozolimie aż do Ezechiasza, który go zniszczył: „…i potłukł węża miedzianego, którego uczynił Mojżesz… i nazwał go Nehustan” (2 Krl 18,4 UBG). Wąż z Timny to jednak nie ten sam przedmiot — podobny motyw kultowy, nie ciągłość materialna.
Co pewne, a co dyskutowane
Pewne jest, że w Timnie stała egipska świątynia Hathor wznoszona i przebudowywana między Setim I a Ramzesem V (koniec XIV – połowa XII w. p.n.e.), i że po wycofaniu się Egipcjan miejscowa ludność zaadaptowała ruiny na sanktuarium namiotowe — świadczą o tym doły po słupach, resztki barwionej tkaniny, miedziane kółka do jej mocowania i wysoki udział ceramiki Qurayya w górnej warstwie. Pewne jest też, że badania zespołu Ereza Ben-Yosefa (od 2012) i analizy barwników (Sukenik i in., 2017) potwierdziły barwniki roślinne — marzannę i najpewniej urzet — na miejscowych tkaninach.
- Chronologia szczegółowa jest sporna. Rothenberg twierdził, że ma dowód obecności ceramiki „midianickiej” od końca XIV do połowy XII w. p.n.e. Lily Singer-Avitz kwestionuje to i sądzi, że ceramika ta była w użyciu dłużej — do okresu żelaza IIA (IX w. p.n.e.). Sporne jest też, który faraon rozbudował fazę środkową — Rothenberg wskazywał Ramzesa II, Schulman Ramzesa III, a Geraldine Pinch dopuszczała ślady kultu już za Amenhotepa III. (Mniejszościowa propozycja tzw. nowej chronologii Johna Bimsona skraca całą oś Nowego Państwa nawet o dwieście kilkadziesiąt lat — nieprzyjęta przez główny nurt egiptologii.)
- Komu służyło sanktuarium namiotowe po odejściu Egipcjan, nie wynika wprost ze znalezisk. Uzi Avner opisuje miejsce jako „sanktuarium złożone” — pierwotnie lokalny kult, do którego dołączyła Hathor (utożsamiana z lokalną Ba’alat), a potem kult wrócił do dawnej formy. Imienia bóstwa znaleziska same nie ujawniają.
- Relacja wobec biblijnego przybytku bywa przeceniana. Timna dostarcza fizycznego przykładu sanktuarium namiotowego z tego regionu i epoki — to jej wartość, ale nie dowód historyczności przybytku z Wj 26. Konserwatywni badacze (Kitchen, Hoffmeier) widzą w analogii argument za starożytnością tradycji, krytyczni datują tekst kapłański znacznie później i widzą tu wspólną konwencję architektoniczną regionu, nie związek z Mojżeszem.
- Dwa znaleziska tkanin bywają mylone. Barwione płótno namiotu (XII w. p.n.e.) to co innego niż nagłośnione tkaniny z X w. p.n.e. (czasy Dawida i Salomona) z obozów hutniczych doliny — o wiek późniejsze, z innego kontekstu.
Znaczenie
Znaczenie Timny nie polega na tym, że „udowadnia” istnienie biblijnego przybytku — nic takiego nie da się wyczytać z ruin. Polega na czymś skromniejszym: to fizyczny dowód, że przenośne, tekstylne sanktuaria naprawdę istniały w regionie i epoce opisywanej przez wędrówkę z Księgi Wyjścia, i że budowano je z surowców podobnych do tych z Wj 26 — barwionej wełny, koziej sierści, skór. Pokazuje też, jak blisko splatały się losy Egipcjan i ludów pustynnych (Midianitów, Kenitów) w tym miedzianym pograniczu, gdzie tradycja umieszcza teścia Mojżesza, „kapłana Midianitów”. Dzięki suchemu klimatowi zachowało się tu więcej świadectw codziennego życia niż na niemal każdym innym stanowisku epoki żelaza w Lewancie — szansa, by zobaczyć nie tylko kamień i ceramikę, ale i barwy oraz technologię, które gdzie indziej dawno przepadły.
Źródła
- Wikipedia, hasło Timna Valley: en.wikipedia.org/wiki/Timna_Valley — wykopaliska, architektura, chronologia faraonów.
- Encyclopedia.com, hasło Timna: encyclopedia.com/…/timna — historia badań, fazy świątyni.
- Bimson J. J., Tebes J. M., „Timna Revisited”, Antiguo Oriente 7 (2009): repositorio.uca.edu.ar (PDF) — stratygrafia, spór o ceramikę Qurayya.
- Sukenik N. i in., „Early evidence… of plant-based dyeing of textiles from Timna”, PLOS ONE (2017): journals.plos.org — analiza barwników.
- TheTorah.com, „The Tabernacle in Its Ancient Near Eastern Context”: thetorah.com
- Tel Aviv University, „TAU discovers ancient fabrics…”: english.tau.ac.il
- Biblical Archaeology Society, „Fabrics Found at Ancient Mines in Timna Valley”: biblicalarchaeology.org
- Avner U., „Who was the deity worshipped at the tent-sanctuary of Timna?”: academia.edu
- Cytaty biblijne: Uwspółcześniona Biblia Gdańska (UBG), Wj 3,1; 18,1; 26,1.7.14.30; Lb 21,9; 2 Krl 18,4.