Skrybowie Biblia

Fortyfikacje źródła Gichon i „szyb Warrena” w Jerozolimie

Fortyfikacje źródła Gichon i „szyb Warrena” w Jerozolimie

Autor:

Redakcja Odkryj Biblię

w

Skąd naprawdę wdarli się ludzie Joaba do ufortyfikowanego Jebus, by zdobyć miasto dla Dawida? Biblia mówi tylko, że przeszli „przez kanał” — i przez ponad sto lat archeolodzy byli przekonani, że wiedzą, o jaki kanał chodzi. Wokół źródła Gichon w Jerozolimie odkryto jednak fortyfikacje starsze niż sama historia Izraela w tym mieście, a odkrycie to nadwyrężyło niejedną utartą pewność. Co dokładnie znaleziono i dlaczego archeolodzy prowadzący te wykopaliska sami się dziś spierają o wiek własnego odkrycia?

Fortyfikacje źródła Gichon i „szyb Warrena” w Jerozolimie
Fot. Deror avi, CC BY-SA 3.0, via Wikimedia Commons

Czym jest to „odkrycie”

Źródło Gichon to jedyne naturalne źródło wody w starożytnej Jerozolimie, tryskające u podnóża wschodniego zbocza Miasta Dawida, w dzielnicy Silwan. W latach 1995–2010 izraelscy archeolodzy Ronny Reich (Uniwersytet Hajfy) i Eli Shukron (Israel Antiquities Authority) natrafili tu na coś nieoczekiwanego: potężny system fortyfikacji z ogromnych, niemal nieociosanych głazów w stylu „cyklopowym”. Składa się on z dwóch elementów. Pierwszy to tzw. Wieża Źródła — konstrukcja o wymiarach ok. 16 na 16 metrów wzniesiona bezpośrednio nad wypływem wody, z murem grubości do 7 metrów. Drugi to ufortyfikowany korytarz: dwa równoległe mury prowadzące od miasta w dół do źródła, z których jeden (Mur 108) zachował się na wysokość ok. 8 metrów i został prześledzony na blisko 24 metrach zbocza. Część bloków skalnych waży, wg szacunków Reicha, 2–3 tony — to największe kamienie użyte w Jerozolimie aż do czasów Heroda, blisko dwa tysiące lat później.

System miał chronić mieszkańców schodzących po wodę bez wychodzenia poza osłonę murów. Należy do niego też basen skalny — komora gromadząca wodę, do której opuszczano naczynia z góry; funkcjonował do VIII w. p.n.e., gdy tunel Ezechiasza przekierował wodę gdzie indziej. W basenie znaleziono m.in. ponad 10 tysięcy kości rybich, kilkanaście pieczęci i kościaną figurkę granatu. Na podstawie ceramiki i stratygrafii Reich i Shukron datowali budowę Wieży Źródła i korytarza na środkowy brąz IIA/IIB, ok. 1800–1700 r. p.n.e. — okres kananejski, blisko tysiąc lat przed Dawidem, ogłaszając to jako najstarszą murowaną konstrukcję odkrytą w Jerozolimie.

Osobną, choć sąsiadującą sprawą jest tzw. szyb Warrena — naturalny, pionowy komin krasowy wysokości ok. 13 m, odkryty w 1867 r. przez brytyjskiego inżyniera Charlesa Warrena. Sądzono, że nim mieszkańcy czerpali wodę bez opuszczania murów — i że to on jest kluczem do biblijnego zdobycia miasta przez Dawida.

Powiązanie z Pismem

Druga Księga Samuela opisuje, jak Dawid ruszył na Jerozolimę zajmowaną przez Jebusytów, tak pewnych swej obrony, że szydzili: „Nie wejdziesz tutaj, dopóki nie wyniesiesz ślepych i chromych. Myśleli bowiem: Dawid tu nie wejdzie” (2 Sm 5,6). Mimo to „Dawid jednak zdobył twierdzę Syjon, to jest miasto Dawida” (2 Sm 5,7). Kluczowy jest werset następny: „Dawid powiedział w tym dniu: Ktokolwiek pokona Jebusytów, wchodząc przez kanał, i zabije ślepych i chromych, których nienawidzi dusza Dawida, ustanowię go dowódcą” (2 Sm 5,8). Według 1 Krn 11,6 tym, kto tego dokonał i został wodzem wojska Dawida, był Joab.

Hebrajskie słowo oddane w UBG jako „kanał” to cinnor (tsinnor) — termin pojawiający się w Biblii praktycznie tylko tutaj i w Ps 42,7 (mowa o „szumie” wód), co sugeruje związek z wodą. Odkąd Warren znalazł swój szyb w 1867 r., popularna była identyfikacja: to nim ludzie Joaba wedrzeli się do miasta od strony źródła. Dalsze badania poddały to w wątpliwość.

Co pewne, a co dyskutowane

Pewne jest, że system fortyfikacji przy Gichon — Wieża Źródła i korytarz — istnieje i został systematycznie przebadany przez Reicha i Shukrona w ramach wykopalisk IAA oraz opublikowany w recenzowanych periodykach. Pewne jest też, że szyb Warrena to naturalny twór krasowy znany od 1867 r., a materiał z basenu skalnego potwierdza intensywne użytkowanie tego miejsca w IX–VIII w. p.n.e. Pewne jest wreszcie, że Jerozolima jako ufortyfikowane miasto istniała długo przed Dawidem — potwierdzają to XIV-wieczne listy z Amarny, w których władca Urusalim, Abdi-Heba, prosi faraona o pomoc, opisując już ugruntowany ośrodek.

Dyskutowany jest dokładny wiek Wieży Źródła. Reich i Shukron, na podstawie ceramiki i architektury porównywalnej z innymi kananejskimi fortyfikacjami środkowego brązu (Gezer, Sychem, Hebron), datują ją na ok. 1800 p.n.e. W 2017 r. zespół z udziałem Joego Uziela (IAA) i Instytutu Weizmanna opublikował w „Radiocarbon” datowanie radiowęglowe materiału organicznego spod fundamentów wieży, wskazujące raczej na schyłek IX w. p.n.e. (żelazo IIA) — kilkaset lat później. Reich w odpowiedzi z 2018 r. argumentował, że próbki mogły dostać się tam wtórnie, np. wskutek późniejszych powodzi, i podtrzymał datowanie na środkowy brąz na podstawie architektury. Spór pozostaje nierozstrzygnięty.

Dyskutowane jest też, czy szyb Warrena w ogóle mógł być tsinnor. Wykopaliska Reicha i Shukrona wykazały, że tunel do szybu nie osiągnął dostępnej formy przed VIII w. p.n.e. — w czasach podboju Dawida (tradycyjnie ok. 1000 p.n.e.) górna część szybu była wciąż przykryta ok. 1,2 metra skały poniżej ówczesnego poziomu przejścia, więc fizycznie niedostępna. Dlatego większość badaczy, w tym sami odkrywcy, odrzuca dziś tę popularną wcześniej identyfikację. Sporne jest też znaczenie tsinnor: obok „kanału” proponowano „hak” bądź metaforyczne określenie gardła obrońców. W 2008 r. Eilat Mazar ogłosiła odkrycie odrębnego, ok. 50-metrowego tunelu przy Stopniowej Strukturze i uznała, że to on z dużym prawdopodobieństwem jest tsinnor — to jednak jej indywidualna propozycja, niepotwierdzona przez innych. Sami odkrywcy fortyfikacji przyznają wreszcie, że granice miasta Jebusytów względem tych murów pozostają niepewne.

Szerszym tłem sporu jest pytanie o skalę królestwa Dawida: jeśli słuszne jest datowanie Wieży Źródła na IX w. p.n.e., to w tradycyjnym X w. p.n.e. źródło nie miało monumentalnej ochrony — argument chętnie przywoływany przez badaczy sceptycznych wobec obrazu rozległego „zjednoczonego królestwa”. Zwolennicy datowania na środkowy brąz odpowiadają, że budowla mogła powstać wcześniej i przetrwać, choćby częściowo naprawiana, także w czasach Dawida.

Znaczenie

Niezależnie od sporu o datowanie i tożsamość tsinnor, odkrycie potwierdza coś istotnego dla lektury 2 Sm 5: Jerozolima, którą zdobył Dawid, nie była prowizoryczną osadą, lecz miastem o poważnej tradycji fortyfikacyjnej wokół obrony jedynego źródła wody. Tekst mówi, że Dawid „zdobył twierdzę Syjon” (2 Sm 5,7) — nie że ją założył. Pewność siebie Jebusytów, szydzących, że nawet „ślepi i chromi” obronią miasto, nabiera sensu w świetle imponujących murów odsłoniętych nad źródłem.

To dobrze tłumaczy, dlaczego kluczem do zdobycia miasta jest dostęp do wody — najbardziej newralgiczny punkt każdej twierdzy w suchym klimacie. Wieki później prorok Izajasz, pisząc o obronie Jerozolimy, wspomina „wodę Starej Sadzawki” i „tego, który od dawna ją ukształtował” (Iz 22,11) — echo tego, jak bardzo tożsamość miasta była zrośnięta z infrastrukturą wodną budowaną przez wcześniejsze pokolenia.

Sam przebieg sporu — Reich kontra Uziel i Instytut Weizmanna, gotowość do rewizji wcześniejszych ustaleń w świetle nowych danych — jest zarazem przykładem uczciwej archeologii, bez pośpiechu w ogłaszaniu, że „archeologia udowodniła Biblię”. Miejsce jest dziś dostępne do zwiedzania w Parku Narodowym Miasto Dawida, łącznie z przejściem przez sam szyb Warrena.

Źródła

Więcej wpisów