Kilkanaście kilometrów na północ od Jerozolimy wznosi się niepozorny kopiec o arabskiej nazwie Tell en-Nasbeh. Przez stulecia nikt nie łączył go z żadnym miejscem znanym z kart Pisma. Czy jednak wzgórze, na którym Samuel miał zgromadzić Izraela, a po zburzeniu Jerozolimy urzędował ostatni namiestnik Judy, mogło nie zostawić po sobie żadnego śladu? Wykopaliska z lat 20. i 30. XX wieku odsłoniły miasto z jednym z najlepiej zachowanych murów obronnych epoki żelaza — i postawiły pytanie, kto za nim mieszkał.
Czym jest to „odkrycie”
Tell en-Nasbeh to owalne wzgórze o powierzchni około 3,2 ha (8 akrów), leżące około 12 km na północny zachód od Jerozolimy, na dawnym pograniczu Judy i północnego Izraela. Większość badaczy utożsamia je z biblijną Mispą (Micpą) Beniamina. Rozkwit stanowiska przypadł na epokę żelaza (ok. 1000–586 p.n.e.), choć ślady osadnictwa sięgają wczesnej epoki brązu i ciągną się po okres perski i hellenistyczny.
Wykopaliska prowadził w pięciu sezonach w latach 1926–1935 William Frederic Badè z Pacific School of Religion w Berkeley, we współpracy z ASOR. Odsłonił około dwie trzecie kopca, dzięki czemu Tell en-Nasbeh należy do najszerzej przekopanych miast starożytnego Izraela. Była to jedna z najwcześniejszych naukowych ekspedycji w regionie — co ma drugą stronę: metody stratygraficzne lat 20. były niedoskonałe, a wiele warstw uporządkowano dopiero po dekadach, dzięki reanalizie Jeffreya R. Zorna.
Najbardziej okazały jest system obronny. W warstwie Stratum 3B miasto otoczono potężnym murem o grubości średnio 4–4,5 m, wzniesionym z uskokami (tzw. inset-offset) i wzmocnionym wieżami przekraczającymi 6,5 m; miejscami cała konstrukcja liczyła ponad 14 m szerokości. Mur biegł na obwodzie około 660 m, miał kilkanaście wysuniętych wież i zachował się do 5,5 m wysokości. Wejścia strzegła rozbudowana brama zewnętrzno-wewnętrzna o długości około 60 m. Wewnątrz odkryto domy trój- i czteroizbowe, a poza murami — niewielki cmentarz grobów ławowych.
Wśród drobnych zabytków wyróżnia się pieczęć Jaazaniasza, wydobyta w 1932 r. z wtórnie użytego grobu w zachodniej nekropoli. To skarabeoid z czarno-białego onyksu z paleohebrajskim napisem: „(należący) do Jaazaniasza, sługi króla”. W dolnej części wyryto koguta w bojowej postawie — jedno z najstarszych znanych przedstawień tego ptaka. Datuje się ją epigraficznie na przełom VII i VI w. p.n.e., tuż przed upadkiem Jerozolimy.
Osobną warstwą jest Stratum 2 z okresu babilońsko-perskiego (ok. 586–400 p.n.e.). To wtedy — paradoksalnie po katastrofie Jerozolimy — miasto przebudowano: ciasną zabudowę zastąpiono kilkunastoma większymi, staranniej wznoszonymi domami czteroizbowymi, mniej więcej dwukrotnie obszerniejszymi. Znamienne jest to, czego nie ma: między najazdami z lat 605–586 p.n.e. brak tu grubej warstwy pożarowej, jaka naznaczyła Lakisz i Jerozolimę. Miasto nie zostało zniszczone — awansowało. Potwierdzają to znaleziska administracyjne: około 30 odcisków stempli typu mwṣh (Moca) — największe ich skupisko w Judzie — kilkanaście późniejszych stempli Jehud oraz pojedyncze przedmioty w stylu mezopotamskim. Zabytki podzielono między Rockefeller Museum w Jerozolimie a Badè Museum w Berkeley, gdzie dziś digitalizuje się ich kolekcję.
Powiązanie z Pismem
W Biblii jest kilka miejscowości o nazwie Mispa; ta z Tell en-Nasbeh to Mispa w pokoleniu Beniamina, pojawiająca się w trzech kluczowych momentach dziejów Izraela.
Za czasów Samuela Mispa była ośrodkiem zgromadzeń religijnych i sądowych. To tam prorok wezwał lud do pokuty przed starciem z Filistynami, a Jahwe (PAN) dał zwycięstwo upamiętnione kamieniem Ebenezer:
„Wtedy Samuel powiedział: Zgromadźcie całego Izraela w Mispie, a ja będę modlił się za wami do Pana” (1 Sm 7,5 UBG).
W tej samej Mispie odbyło się później losowanie, w którym na króla wskazany został Saul: „Potem Samuel zwołał lud do Pana do Mispy” (1 Sm 10,17 UBG), po czym „los padł na pokolenie Beniamina” i trafił na Saula, syna Kisza.
Za czasów królestwa Mispa stała się twierdzą graniczną. Gdy Basza, król Izraela, próbował odciąć Judę, król Asa zabrał kamienie z Rama i zbudował z nich Mispę (por. 1 Krl 15,22) — z tą przebudową wielu badaczy wiąże odsłonięty wielki mur.
Po zburzeniu Jerozolimy w 586 r. p.n.e. Mispa stała się siedzibą namiestnika. Nabuchodonozor ustanowił nad ocalałą ludnością Gedaliasza, syna Achikama, a do niego zjechali dowódcy — w tym Jaazaniasz. Do Mispy przybył też prorok Jeremiasz:
„Wtedy Jeremiasz udał się do Gedaliasza, syna Achikama, do Mispy, i mieszkał z nim wśród ludu, który pozostał w ziemi” (Jr 40,6 UBG).
„A gdy wszyscy dowódcy wojska usłyszeli (…), że król Babilonu ustanowił Gedaliasza namiestnikiem, przyszli do Gedaliasza do Mispy. Byli to: Izmael, syn Netaniasza, Jochanan, syn Kareacha, Serajasz, syn Tanchumeta Netofatyta, i Jaazaniasz, syn Maakatczyka, oni i ich ludzie” (2 Krl 25,23 UBG).
Sielanka nie potrwała długo — w siódmym miesiącu Izmael zamordował Gedaliasza i towarzyszących mu ludzi (Jr 41,1–3). Właśnie imię Jaazaniasz (hebr. Jaazanjahu; w Jr 40,8 UBG oddane jako „Jezaniasz”) łączy tekst biblijny z pieczęcią z Tell en-Nasbeh.
Co pewne, a co dyskutowane
Pewne jest to, że Tell en-Nasbeh było ufortyfikowanym judzkim miastem z monumentalnym murem i bramą, a po 586 r. p.n.e. pełniło rolę ośrodka administracyjnego prowincji — świadczą o tym przebudowa, brak warstwy zniszczenia i skupisko stempli mwṣh. To potwierdzony obraz miejsca funkcjonującego dokładnie tak jak biblijna Mispa: twierdzy granicznej, a później centrum po katastrofie Judy.
Dyskutowane pozostaje kilka kwestii:
- Sama identyfikacja. Utożsamienie Tell en-Nasbeh z Mispą Beniamina to konsensus, a nie dowód — nie znaleziono tu inskrypcji z nazwą „Mispa”. Za lokalizacją przemawiają położenie na granicy Beniamina, ponad 50 skorup ceramiki filistyńskiej z epoki żelaza I oraz ciągłość osadnictwa po okres babiloński. Jeffrey R. Zorn broni jej przeciw propozycji Icchaka Magena, wskazującego na Nebi Samwil — gdzie brak jednak warstw z epoki żelaza I i z okresu babilońskiego.
- Datowanie i autor muru. Wielki mur wiąże się zwykle z fortyfikacjami Asy (1 Krl 15,22) z przełomu X i IX w. p.n.e., lecz dokładna faza budowy bywa sporna — reanaliza słabo udokumentowanych wykopalisk Badègo wciąż budzi dyskusję o chronologię murów.
- Właściciel pieczęci. Imię Jaazanjahu zgadza się z biblijnym oficerem, ale tytuł „sługa króla” nosiło wielu wysokich urzędników, a sama pieczęć nie wymienia ani Gedaliasza, ani Mispy. Utożsamienie jej właściciela z człowiekiem z 2 Krl 25,23 jest więc prawdopodobne, lecz niepotwierdzone — zabytek znaleziono w grobie, nie w rezydencji namiestnika.
- Wydarzenia z czasów Samuela. Archeologia potwierdza, że osada w epoce żelaza I istniała, ale nie konkretne sceny — zgromadzenie ludu czy losowanie Saula. To pozostaje w gestii przekazu tekstowego.
Znaczenie
Wartość Tell en-Nasbeh nie polega na tym, że coś „udowadnia”, lecz że daje namacalną scenografię wydarzeń znanych z Pisma jedynie ze słów. Mamy realne miasto, którego mur, brama i granice odpowiadają roli przypisanej Mispie — przygranicznej twierdzy Judy. I mamy rzadki przypadek, gdy obraz archeologiczny dobrze pasuje do tekstu: miasto nie zostało zniszczone przez Babilończyków, lecz przebudowane na ośrodek administracyjny, dokładnie tak, jak Księga Jeremiasza opisuje Mispę Gedaliasza.
To przypomnienie o właściwych proporcjach. Wiara nie stoi na kamieniach ani na pieczęciach, lecz na przesłaniu Pisma. Znaleziska z Tell en-Nasbeh niczego nie zastępują — pokazują jedynie, że świat, w którym rozgrywały się opisane dzieje, był realny i spójny z zapisem. Miejsce, gdzie Samuel wzywał lud do modlitwy, a Jeremiasz towarzyszył resztce narodu po klęsce, można dziś zobaczyć.
Źródła
- Tell en-Nasbeh — przegląd stanowiska, datowanie, warstwy i historia badań: Wikipedia, „Tell en-Nasbeh”.
- Pieczęć Jaazaniasza — inskrypcja, materiał (onyks), motyw koguta: Wikipedia, „Jaazaniah”.
- Jeffrey R. Zorn, obrona identyfikacji z Mispą i przegląd znalezisk: Biblical Archaeology Society, „Mizpah, Mizpah, Wherefore Art Thou Mizpah?”.
- Historia wykopalisk Badègo i losy zabytków: Pacific School of Religion, „Excavations at Tell en-Nasbeh”.
- Mur, brama, warstwa babilońska i związek z Asą: Jewish Virtual Library, „Tel en-Nabeh”.
- „Wielki mur” jako fortyfikacja z czasów Asy (1 Krl 15,16–22): J. R. Zorn, „The Great Wall of Tell en-Nasbeh (Mizpah)…”, Vetus Testamentum 62 (2012).
- Stemple mwṣh/Jehud i rola administracyjna miasta w okresie neobabilońskim: Cornell eCommons, „The m(w)ṣh Stamp Impressions and the Neo-Babylonian Period”.
- Cytaty biblijne: Uwspółcześniona Biblia Gdańska (UBG), 1 Sm 7,5; 1 Sm 10,17; 1 Krl 15,22; 2 Krl 25,22–25; Jr 40,5–10; Jr 41,1–3.