U źródeł rzeki Jarkon, tam gdzie starożytna „droga morska” (Via Maris) zwężała się do wąskiego przesmyku, leży kopiec Tel Afek — biblijny Afek, później herodiańskie Antipatris. To właśnie stąd, według Pierwszej Księgi Samuela, Filistyni ruszyli na Izraela i w bitwie pod Eben-Ezer zdobyli Arkę Przymierza. Czy łopata archeologa potwierdza tę scenę? A jeśli tak — to co dokładnie, skoro samo miejsce izraelskiego obozu wciąż jest przedmiotem sporu?
Czym jest to „odkrycie”
Tel Afek (arab. Ras el-Ain) to jeden z najlepiej przebadanych kopców środkowego Izraela. Wznosi się przy obfitych, całorocznych źródłach Jarkonu, gdzie międzynarodowy trakt nadmorski musiał przecisnąć się między bagnami a górami Samarii. Kto trzymał ten przesmyk, kontrolował ruch między Egiptem a Mezopotamią przez całe tysiąclecia.
Systematyczne wykopaliska prowadziła tu od 1972 roku ekipa Uniwersytetu Telawiwskiego pod kierunkiem Mosze Kochawiego (współpraca m.in. Pirhiji Beck), odsłaniając głęboką stratygrafię z warstwami epoki brązu środkowego i późnego oraz epoki żelaza. Najgłośniejszym znaleziskiem okazała się rezydencja z późnej epoki brązu — masywny gmach na akropolu (Building 1104, „pałac VI”), który badacze określili jako siedzibę egipskiego zarządcy. Spłonął pod koniec XIII wieku p.n.e.
W jego gruzach znaleziono niewielkie, lecz sensacyjne archiwum klinowe: osiem tabliczek oraz egipskie inskrypcje i fragment hetyckiej odciśniętej pieczęci. Teksty spisano aż w pięciu językach — sumeryjskim, akadyjskim, kananejskim, egipskim i hetyckim — co jest wyjątkowe dla tak małego stanowiska w Kanaanie. Są wśród nich trójjęzyczne listy leksykalne (słowniki sumeryjsko-akadyjsko-kananejskie), dokumenty administracyjne oraz depozyt fundacyjny z kartuszem Ramzesa II. Perłą zbioru jest list z Ugarit: pismo urzędnika Takuhlinu do Hai (Haya), egipskiego dostojnika rezydującego w Afek, w sprawie zwrotu partii zboża. Itamar Singer datował go na około 1230 rok p.n.e.; to jedyny list z Ugarit odnaleziony dotąd w ziemi kananejskiej.
W warstwach z epoki żelaza I (XII w. p.n.e.), leżących nad zgliszczami egipskiej rezydencji, pojawia się ceramika filistyńska — materialny ślad nowej ludności morskiej osiadłej na równinie przybrzeżnej. To właśnie ten horyzont — schyłek dominacji egipskiej i nadejście Filistynów — stanowi tło biblijnych starć izraelsko-filistyńskich.
Około 3 km na wschód od Afek, na skraju gór Samarii koło dzisiejszego Rosz ha-Ajin, leży Izbet Sartah. To niewielkie stanowisko przebadali Kochawi i Israel Finkelstein w latach 1976–1978, odsłaniając trzy warstwy z epoki żelaza I (mniej więcej od XII do początku X w. p.n.e.). W fazie środkowej stał tu klasyczny dom czteroizbowy otoczony kilkudziesięcioma silosami zbożowymi — typowy zestaw wczesnoizraelskiej wioski rolniczej. W silosie nr 605 znaleziono w 1976 roku słynny ostrakon z Izbet Sartah: skorupę z ponad setką liter pisma protokananejskiego w pięciu wierszach, z których ostatni zawiera pełny 22-literowy alfabet (abecedariusz) zapisany od lewej do prawej. Datowany na XI wiek p.n.e., należy do najstarszych znanych abecedariuszy starohebrajskich.
Powiązanie z Pismem
Pierwsza Księga Samuela otwiera dramat utraty Arki od wskazania obozów obu stron:
„I słowo Samuela dotarło do całego Izraela. W tym czasie Izrael wyruszył przeciwko Filistynom do walki i rozbili obóz koło Ebenezer. Filistyni zaś rozbili obóz w Afek” (1 Sm 4,1 UBG).
Po pierwszej klęsce, w której padło około czterech tysięcy Izraelitów, starsi sprowadzili z Szilo Arkę przymierza Jahwe (PAN), licząc, że jej obecność przechyli szalę. Skutek był odwrotny — druga bitwa okazała się katastrofą:
„I arka Boga została zabrana, a dwaj synowie Heliego, Chofni i Pinchas, polegli” (1 Sm 4,11 UBG).
Wieść o utracie Arki zabiła starego kapłana Heliego, a żona Pinchasa nazwała nowo narodzonego syna Ikabod — „nie ma chwały”:
„Dlatego powiedziała: Odeszła chwała od Izraela, gdyż arka Boga została zabrana” (1 Sm 4,22 UBG).
Jeśli biblijny Afek to Tel Afek, a Eben-Ezer to Izbet Sartah, to obie armie stały po dwóch stronach tego samego przesmyku: Filistyni na równinie przy źródłach Jarkonu, Izrael na wzgórzu u progu gór — dokładnie tam, gdzie archeologia znajduje z jednej strony ceramikę filistyńską, a z drugiej wczesnoizraelską wioskę z pismem alfabetycznym.
Co pewne, a co dyskutowane
Pewne (lub bardzo dobrze udokumentowane):
- Realność i chronologia stanowisk. Tel Afek i Izbet Sartah to fakty archeologiczne: przebadane warstwy, publikowane raporty, datowana ceramika i architektura.
- Egipska rezydencja i archiwum klinowe. Istnienie późnobrązowego gmachu administracyjnego, jego pożar u schyłku XIII w. p.n.e. oraz zestaw wielojęzycznych tabliczek (z listem z Ugarit i kartuszem Ramzesa II) są potwierdzone i opublikowane.
- Filistyński i wczesnoizraelski kontekst epoki żelaza I. Ceramika filistyńska w Afek oraz wioska z Izbet Sartah realnie ilustrują świat, w którym rozgrywa się 1 Sm 4 — starcie osiadłych Izraelitów z ludami morskimi.
- Ostrakon z Izbet Sartah jako jeden z najstarszych abecedariuszy potwierdza, że pismo alfabetyczne było w tym środowisku znane już w XI w. p.n.e.
Dyskutowane:
- Lokalizacja Eben-Ezer. Utożsamienie z Izbet Sartah zaproponowali m.in. Kochawi, Finkelstein i Mosze Garsiel — opiera się ono na geografii (2–3 km od Afek, po właściwej stronie przesmyku), a nie na zachowanej nazwie. Inni umieszczają Eben-Ezer gdzie indziej (np. w okolicy Kafr Kasim). Sama Biblia zresztą podaje, że nazwę „Eben-Ezer” („kamień pomocy”) nadał dopiero później Samuel po zwycięstwie (1 Sm 7,12) — w 1 Sm 4 mamy więc antycypację nazwy.
- Który „Afek”? W Biblii nazwę Afek nosi kilka miejsc. Większość badaczy wiąże Afek z 1 Sm 4 z Tel Afek nad Jarkonem, ale np. C. R. Conder wskazywał inne ruiny. Utożsamienie jest najbardziej prawdopodobne, choć nie „podpisane” inskrypcją.
- Etykieta „rezydencji zarządcy”. Nazwa Building 1104 jako „siedziby gubernatora” bywa kwestionowana; część badaczy (m.in. reinterpretacje Y. Gadota i Y. Gorena) woli mówić ostrożniej o egipskim majątku administracyjnym.
- Treść ostrakonu. To najważniejsze zastrzeżenie wobec sensacji: pojawiały się popularne twierdzenia, jakoby ostrakon z Izbet Sartah „zapisywał wędrówki Arki” czy wręcz wymieniał kapłana Chofniego. Główny nurt nauki tego nie potwierdza — czytelny jest przede wszystkim abecedariusz, a całość interpretuje się najczęściej jako ćwiczenie skryby (tak m.in. Aharon Demsky), a nie relację z bitwy. Ostrakon świadczy o piśmienności, nie o przebiegu wojny.
- Historyczność narracji. Wśród biblistów trwa dyskusja o tym, na ile wczesne partie Ksiąg Samuela oddają wydarzenia XI w. p.n.e. Archeologia dostarcza wiarygodnego tła, nie zaś dowodu na pojedynczą bitwę.
Znaczenie
Afek i Izbet Sartah to podręcznikowy przykład tego, jak archeologia oświetla Biblię, nie „udowadniając” jej scena po scenie. Nie mamy tabliczki z opisem klęski Izraela ani inskrypcji z imieniem Heliego. Mamy natomiast rzeczywisty krajobraz konfliktu: strategiczny przesmyk przy źródłach Jarkonu, filistyńską ceramikę tam, gdzie Biblia stawia obóz Filistynów, i wczesnoizraelską osadę po drugiej stronie doliny. To dokładnie ten świat — schyłku egipskiej dominacji, napływu Filistynów i formowania się Izraela — który zakłada opowieść o utracie Arki.
Wielojęzyczne archiwum z Afek pokazuje przy tym, jak głęboko Kanaan był wpięty w wielkie mocarstwa późnego brązu tuż przed epoką sędziów, a ostrakon z Izbet Sartah — że pismo alfabetyczne nie było tu niczym wyjątkowym już w XI w. p.n.e. Dla czytelnika Pisma zostaje i trzeźwa lekcja: sama obecność świętego przedmiotu — Arki — nie gwarantuje zwycięstwa. „Odeszła chwała od Izraela” nie dlatego, że wróg był silniejszy, lecz dlatego, że lud i jego kapłani odeszli od wierności Jahwe (PAN).
Źródła
- Wikipedia, Antipatris — przegląd stanowiska Tel Afek/Antipatris: położenie u źródeł Jarkonu, wykopaliska Kochawiego, egipska rezydencja, tabliczki klinowe, warstwy filistyńskie, herodiańskie Antipatris.
- Wikipedia, Battle of Aphek — bitwa z 1 Sm 4, utożsamienia lokalizacji i debata o historyczności.
- BiblePlaces, Aphek, Antipatris — kontekst geograficzny i biblijny, egipska „rezydencja gubernatora”, Antipatris Heroda.
- BibleWalks, Eben Ezer (Izbet Zarta) — stratygrafia Izbet Sartah, dom czteroizbowy, silosy i ostrakon z silosu 605, dyskusja nad utożsamieniem z Eben-Ezer.
- I. Singer, „Takuhlinu and Haya: Two Governors in the Ugarit Letter from Tel Aphek”, Tel Aviv 10 (1983) — analiza i datowanie listu z Ugarit (ok. 1230 p.n.e.).
- Y. Gadot, E. Yadin (red.), Aphek-Antipatris II: The Remains on the Acropolis (Tel Aviv University, 2009) — raport z wykopalisk Kochawiego i Beck oraz reinterpretacja inskrypcji z egipskiej rezydencji.
- Cytaty biblijne: Uwspółcześniona Biblia Gdańska (UBG), 1 Sm 4,1.11.22 (oraz kontekst 1 Sm 4,2–3.10.17–18.21; 7,12).