Byblos — biblijne Gebal, dziś libańskie Dżubajl — to jeden z najstarszych nieprzerwanie zamieszkanych portów świata, handlujący z Egiptem cedrowym drewnem i papirusem. To właśnie tam w 1923 roku francuski archeolog Pierre Montet natrafił na wapienny sarkofag króla Ahirama z jednym z najstarszych obszernych tekstów w dojrzałym alfabecie fenickim. Znaczenie znaleziska wykracza daleko poza jeden grobowiec: chodzi o pismo, które stało się przodkiem alfabetu hebrajskiego, greckiego i łacińskiego — narzędzie, bez którego nie powstałaby „księga” ludu Księgi.
Czym jest to „odkrycie”
Zimą 1923 roku, po ulewnych deszczach, część nadmorskiego klifu wokół Byblos osunęła się, odsłaniając wykute w skale grobowce. Prowadzący tu wykopaliska Pierre Montet zbadał dziewięć komór grobowych fenickich władców. W grobowcu oznaczonym jako Grób V — szybie sięgającym około dziesięciu metrów w głąb skały — znajdował się rzeźbiony, wapienny sarkofag. Dziś przechowuje go Muzeum Narodowe w Bejrucie, gdzie należy do najcenniejszych eksponatów.
Sarkofag jest wybitnym dziełem sztuki wczesnej epoki żelaza. Na głównym panelu przedstawiono króla na tronie wspartym na skrzydlatych sfinksach (motyw pokrewny biblijnym cherubom), przed którym postać podaje więdnący kwiat lotosu; ku władcy zmierza procesja dostojników z darami. Na krótszych bokach wyrzeźbiono żałobnice bijące się w piersi, a z narożników podstawy wyłaniają się przyczajone lwy. Ikonografia łączy wpływy egipskie (lotos, sfinksy-strażnicy) z asyryjskimi — historycy sztuki nazywają ten zabytek najważniejszym dokumentem artystycznym fenickiej wczesnej epoki żelaza.
Najsłynniejsza jest jednak inskrypcja biegnąca po krawędzi kadzi i po pokrywie — trzydzieści osiem słów w starofenickim dialekcie Byblos. Wynika z niej, że sarkofag sprawił dla ojca syn: „Trumna, którą Ittobaal, syn Ahirama, króla Byblos, sporządził dla Ahirama, swego ojca, gdy złożył go na wieczność. A jeśli jakiś król spośród królów albo namiestnik spośród namiestników, albo dowódca wojska nadciągnie przeciw Byblos i odsłoni tę trumnę — niech złamie się berło jego władzy, niech przewróci się tron jego królestwa i niech pokój ucieknie od Byblos!” To formuła nagrobna zwieńczona klątwą chroniącą spokój zmarłego. Obecnych jest w niej 19 z 22 liter alfabetu fenickiego, a w katalogu epigraficznym figuruje jako KAI 1 — otwiera fundamentalny zbiór Kanaanäische und Aramäische Inschriften. W samym szybie grobowym odkryto ponadto krótkie ostrzeżenie wyryte na ścianie — przestrogę dla intruzów.
Powiązanie z Pismem
Byblos występuje w Biblii pod hebrajską nazwą Gebal, a jego mieszkańcy to Giblici (Gibilici). Pojawiają się w kluczowym momencie — przy wznoszeniu Świątyni Jahwe (PAN), gdy Salomon i Hiram z Tyru gromadzą budulec i rzemieślników:
„Ciosali je więc budowniczowie Salomona i Hirama oraz Gibilici. I tak przygotowali drewno i kamienie na budowę domu.” (1 Krl 5,18 UBG)
Giblici z Byblos byli więc cenionymi kamieniarzami, których biegłość posłużyła przy najświętszej budowli Izraela. Prorok Ezechiel, opisując Tyr jako wspaniały okręt, wymienia z kolei wśród jego rzemieślników mistrzów z Gebalu:
„Starcy z Gebalu i jego mędrcy naprawiali u ciebie twoje pęknięcia; wszystkie okręty morskie i ich żeglarze przebywali u ciebie, aby prowadzić z tobą handel.” (Ez 27,9 UBG)
Ziemia Giblitów pojawia się także w opisie granic Kanaanu jako obszar wciąż do opanowania: „I ziemia Gibilitów i cały Liban na wschodzie, od Baal-Gad pod górę Hermon, aż do wejścia do Chamat.” (Joz 13,5 UBG). Biblijny Gebal to zatem realne, wielokrotnie nazwane miasto — a sarkofag Ahirama pochodzi wprost z jego królewskiej nekropolii.
Najgłębsze powiązanie jest jednak pośrednie, a przez to jeszcze donioślejsze. Stary Testament spisano pismem paleohebrajskim — niemal tożsamą, regionalną odmianą pisma fenickiego, którego najstarszy obszerny przykład stanowi właśnie inskrypcja Ahirama. Zanim rozeszły się dialekty i style liter, Fenicjanie, Hebrajczycy i inni Kananejczycy posługiwali się w praktyce tym samym zbiorem znaków. Alfabet, który klątwa Ittobaala utrwaliła na kamieniu, jest więc rodzonym bratem liter, którymi zapisano księgi Prawa i proroków. Wymowna jest też zbieżność obrazu: fenicki król zasiada na tronie flankowanym skrzydlatymi sfinksami, a Biblia przedstawia Jahwe (PAN) jako Króla „siedzącego między cherubinami”: „Pan króluje, niech drżą narody; siedzi między cherubinami, niech zachwieje się ziemia.” (Ps 99,1 UBG).
Co pewne, a co dyskutowane
Pewne:
- Autentyczność i pochodzenie zabytku nie budzą sporu — sarkofag odkryto podczas udokumentowanych wykopalisk Monteta w 1923 roku, w królewskiej nekropolii Byblos.
- Inskrypcja Ahirama to jeden z najstarszych obszernych tekstów w w pełni rozwiniętym alfabecie fenickim — liniowym, spółgłoskowym, 22-znakowym. Jej treść (dedykacja i klątwa) jest dobrze odczytana.
- Pismo fenickie jest uznanym przodkiem alfabetów greckiego, łacińskiego i cyrylickiego oraz abdżadów hebrajskiego i arabskiego — to jedno z najlepiej ugruntowanych ustaleń paleografii.
Dyskutowane:
- Data. To główny, wciąż otwarty spór. Większość badaczy (m.in. za Edwardem M. Cookiem) datuje inskrypcję na okolice 1000 p.n.e. (X wiek). Inni cofają ją do XIII wieku p.n.e. (Giovanni Garbini, za nim Martin Bernal — datowanie często odrzucane), jeszcze inni obniżają ku połowie IX wieku (Edith Porada na gruncie historii sztuki, Ronald Wallenfels — paleografii). Glenn Markoe podsumowuje: „data pozostaje przedmiotem kontrowersji”.
- Sam sarkofag a napis. Przedmioty z późnej epoki brązu znalezione w grobie wskazują albo na powstanie sarkofagu już w XIII wieku p.n.e., albo na ponowne użycie starszego szybu grobowego w wieku XI. Na monumencie widnieją też ślady wcześniejszej, wytartej inskrypcji „protobyblijskiej” — kamień może więc być starszy niż napis Ittobaala.
- Odczyt imienia syna. Fundatora czyta się najczęściej jako Ittobaala, choć proponowano też lekcję [Pil]sibaal; sam Ahiram nie jest w tekście wprost nazwany „królem” — tytuł odnosi się do syna.
Dlatego status znaleziska określamy jako mieszany: obiekt jest bezsprzecznie autentyczny i kapitalnie ważny dla dziejów alfabetu, ale jego dokładna data — a więc i to, czy zasługuje na tytuł „najstarszego” — pozostaje otwarta. Uczciwiej mówić o inskrypcji Ahirama jako o jednym z najwcześniejszych obszernych świadectw dojrzałego alfabetu fenickiego niż o niepodważalnie pierwszym.
Znaczenie
Dla czytelnika trzymającego się zasady sola scriptura sarkofag Ahirama jest cenny na dwa sposoby. Po pierwsze, osadza biblijny Gebal w namacalnej rzeczywistości: miasto, którego kamieniarze pracowali przy Świątyni, a mędrcy uszczelniali tyryjskie okręty, okazuje się realnym ośrodkiem o własnej dynastii — biblijna geografia znów odsłania się jako opis świata, który istniał.
Po drugie — i ważniejsze — znalezisko unaocznia, skąd wziął się sam nośnik Objawienia. Zanim upowszechnił się alfabet, pismo (hieroglify, pismo klinowe) było sztuką wąskiej kasty skrybów. Wynalazek liniowego, spółgłoskowego alfabetu — wywodzącego się z pisma protosynajskiego, a dojrzałość osiągającego u Fenicjan — sprawił, że zapis języka stał się prosty i powszechnie wyuczalny. To na tej rewolucji wyrósł Izrael jako „lud Księgi”: naród, który przymierze, prawo i proroctwa spisywał pismem paleohebrajskim, bliźniaczym wobec liter z sarkofagu Ahirama. Inskrypcja Ittobaala jest więc jednym z najstarszych ogniw łańcucha biegnącego od skrzydlatych sfinksów Byblos aż po litery, którymi do dziś czytamy Biblię. W 2005 roku alfabet fenicki, którego ten zabytek jest sztandarowym świadkiem, wpisano na listę „Pamięć Świata” UNESCO.
Źródła
- Hasło „Ahiram sarcophagus”, Wikipedia (en) — przegląd odkrycia, treści inskrypcji, ikonografii oraz sporu o datowanie (Cook, Garbini, Bernal, Porada, Wallenfels, Markoe): en.wikipedia.org/wiki/Ahiram_sarcophagus
- Sarcophagus of Ahiram, World History Encyclopedia — opis zabytku, inskrypcji i jego znaczenia dla dziejów alfabetu: worldhistory.org/image/174/sarcophagus-of-ahiram
- „Inscribed Curse on the Sarcophagus of King Ahiram…”, Ancient Origins — przekład klątwy, liczba liter alfabetu, obecna lokalizacja (Muzeum Narodowe w Bejrucie): ancient-origins.net — Ahiram
- E. Porada, „Notes on the Sarcophagus of Ahiram”, Journal of the Ancient Near Eastern Society — analiza ikonograficzna i argumentacja za późniejszym datowaniem: janes.scholasticahq.com — Porada
- Hasła „Phoenician alphabet”, „Paleo-Hebrew alphabet”, „Proto-Sinaitic script”, Wikipedia (en) — łańcuch pisma: protosynajskie → protokananejskie → fenickie/paleohebrajskie i pochodne (grecki, łaciński): en.wikipedia.org/wiki/Phoenician_alphabet
- H. Donner, W. Röllig, Kanaanäische und Aramäische Inschriften (KAI), inskrypcja nr 1 — standardowe wydanie epigraficzne tekstu Ahirama.
- Cytaty biblijne: Uwspółcześniona Biblia Gdańska (UBG): 1 Krl 5,18; Ez 27,9; Joz 13,5; Ps 99,1.