W korytarzu delegatów w siedzibie ONZ w Nowym Jorku wisi miedziany odlew starożytnej tablicy – dar Turcji z 1970 roku. Upamiętnia traktat, który historycy dyplomacji zgodnie nazywają najstarszym zachowanym pisemnym układem pokojowym na świecie, podpisany przez dwóch rywali sprzed ponad trzech tysięcy lat: faraona Ramzesa II i króla Hetytów Hattusiliego III. Czy fakt, że w tamtej epoce traktaty spisywano według ściśle określonego schematu – wstęp, historia sporu, klauzule, świadkowie-bogowie, błogosławieństwa i przekleństwa – może coś powiedzieć o formie, w jakiej pod Synajem spisano przymierze między Bogiem a Izraelem?
Czym jest to „odkrycie”
Punktem wyjścia jest bitwa pod Kadesz (ok. 1274 r. p.n.e.) nad rzeką Orontes, starcie wojsk Ramzesa II z armią hetyckiego króla Muwatalli II. Obie strony wycofały się bez rozstrzygnięcia, a każda ogłosiła się zwycięzcą – egipskie relacje przedstawiają triumf faraona, hetyckie sugerują odwrót Egipcjan. Konflikt ciągnął się jeszcze kilkanaście lat, aż w 21. roku panowania Ramzesa II (ok. 1258 r. p.n.e.) zawarto formalny pokój. Do zbliżenia popchnęły władców względy polityczne: Hattusili III doszedł do władzy, obalając bratanka Urhi-Teszuba (Mursilego III), który zbiegł i znalazł schronienie na dworze faraona, a dodatkowo obu monarchom zagrażało rosnące w siłę Imperium Środkowoasyryjskie.
Oryginały traktatu spisano na tabliczkach ze srebra – zaginęły one już w starożytności, prawdopodobnie zostały przetopione. Zachowały się jednak dwie niezależne kopie:
- Wersja egipska – wykuta hieroglifami na ścianach świątyni w Karnaku oraz w Ramesseum w Tebach; odczytał ją w latach 20. XIX wieku Jean-François Champollion.
- Wersja hetycka – pismo klinowe w języku akadyjskim (międzynarodowym języku dyplomacji ówczesnego Bliskiego Wschodu) na glinianych tabliczkach; odnalazł ją Hugo Winckler w latach 1906–1908 w Hattusie (dziś Boğazköy, środkowa Anatolia). Dwie tabliczki przechowuje Muzeum Starożytnego Orientu w Stambule, jedna trafiła do zbiorów w Berlinie.
Treść ma budowę typową dla ówczesnych układów międzypaństwowych: tytulatura obu władców, rys historyczny stosunków, klauzule (zakaz agresji, pomoc wojskowa przy napaści z zewnątrz lub buncie wewnętrznym, wydawanie zbiegów politycznych bez prawa ich karania, wsparcie dla prawowitych następców tronu), lista „tysiąca bogów i bogiń” obu krain powołanych na świadków, wreszcie błogosławieństwo dla dochowującego przysięgi i przekleństwo – zniszczenie domu, ziemi i sług – dla tego, kto ją złamie.
Pokój przypieczętowało w 34. roku panowania Ramzesa II małżeństwo faraona z córką Hattusiliego III. Własną pieczęć na dołączonej do traktatu tabliczce miała też żona Hattusiliego, królowa Puduhepa – jedna z nielicznych kobiet starożytnego Bliskiego Wschodu z niezależną pieczęcią polityczną, prowadząca też własną korespondencję z egipską królową Nefertari (Naptera). Traktat obowiązywał blisko osiemdziesiąt lat, do upadku państwa Hetytów w tzw. katastrofie epoki brązu.
Powiązanie z Pismem
Rozdział 20. Księgi Wyjścia to moment nadania Dekalogu na Synaju. Badacze od dawna zwracają uwagę, że jego forma literacka przypomina schemat znany z traktatów międzypaństwowych epoki brązu – tej samej, w której powstał traktat z Kadesz. Tekst otwiera formuła identyfikująca zwierzchnika i przypominająca dotychczasowe relacje – dokładnie tak, jak w preambule i rysie historycznym hetyckich traktatów:
„Ja jestem Pan, twój Bóg, który cię wyprowadził z ziemi Egiptu, z domu niewoli” (Wj 20,2 UBG).
Po tej „preambule” następują konkretne zobowiązania – dziesięć przykazań – a całość zamyka formuła przypominająca błogosławieństwo i przekleństwo znane z traktatów:
„Bóg zazdrosny, nawiedzający nieprawość ojców na synach do trzeciego i czwartego pokolenia tych, którzy mnie nienawidzą; A okazujący miłosierdzie tysiącom tych, którzy mnie miłują i strzegą moich przykazań” (Wj 20,5–6 UBG).
Nawet reakcja ludu pod górą – strach i potrzeba pośrednika – ma swój odpowiednik w traktatowym języku bojaźni wobec zwierzchnika: „Bóg bowiem przyszedł, aby was wystawić na próbę i żeby jego bojaźń była przed waszym obliczem, byście nie grzeszyli” (Wj 20,20 UBG).
Skąd to podobieństwo? W 1931 roku hetytolog Viktor Korošec opisał sześcioelementowy schemat traktatów hetyckich (preambuła, prolog historyczny, klauzule, depozyt dokumentu, świadkowie-bogowie, błogosławieństwa i przekleństwa). W 1954 roku George E. Mendenhall zestawił ten schemat z przymierzem synajskim, a Kenneth Kitchen doprecyzował, że formy najbliższe strukturze Wj 20 i Pwt 27–30 pochodzą z traktatów połowy II tysiąclecia p.n.e. – epoki Ramzesa II i Hattusiliego III – a nie z odmiennie zbudowanych traktatów asyryjskich pierwszego tysiąclecia.
Kadesz nie jest tu bezpośrednim „wzorem” dla Wj 20 – to układ między równorzędnymi władcami (traktat parytetyczny), jedyny taki wśród zachowanych traktatów hetyckich. Elementy formalnie najbliższe przymierzu synajskiemu badacze znajdują raczej w hetyckich traktatach wasalnych (np. Szuppiluliumy I z władcami Amurru czy Ugarit), gdzie – podobnie jak w Wj 20 – jedna strona (wielki król / Bóg) dyktuje warunki drugiej (wasal / lud). Kadesz pozostaje jednak najlepiej zachowanym przykładem samego zjawiska: spisanego i świadkowanego przez bóstwa przymierza tamtej epoki.
Co pewne, a co dyskutowane
- Pewne: istnienie, treść i lokalizacja kopii traktatu (Muzeum Starożytnego Orientu w Stambule, Berlin, ściany Karnaku i Ramesseum) nie budzą wątpliwości – to jeden z najlepiej udokumentowanych dokumentów dyplomatycznych starożytności, z zachowanymi wersjami obu stron.
- Dyskutowana dokładna data roczna. Źródła podają dla traktatu lata od 1259 do 1269 p.n.e. – rozbieżność wynika z różnych modeli chronologii egipskiej (tzw. niska i wysoka chronologia panowania Ramzesa II, odpowiednio od 1279 lub od 1290 r. p.n.e.). Większość współczesnych opracowań przyjmuje ok. 1258 r. p.n.e.
- Dyskutowane różnice między wersjami. Egipska i hetycka redakcja traktatu, zgodne co do klauzul, różnią się niuansami w opisie samej bitwy – każda strona przedstawia siebie korzystniej; analizowali to m.in. Anthony Spalinger i Veysel Donbaz.
- Dyskutowany charakter porównania z Biblią. Kadesz to układ parytetyczny (między równymi), a nie wasalny – ta różnica bywa pomijana w popularnych zestawieniach z przymierzem synajskim, gdzie relacja Bóg–Izrael ma charakter zwierzchnik–wasal. Ścisłe porównanie strukturalne Mendenhalla i Kitchena dotyczy więc głównie hetyckich traktatów wasalnych, a Kadesz ilustruje samą konwencję spisywania przymierzy tej epoki.
- Dyskutowana data Wyjścia. Argument Kitchena o „najbliższym dopasowaniu” formy przymierza do II tysiąclecia p.n.e. zakłada wczesną lub środkową datację Wyjścia (XV–XIII w. p.n.e.). Badacze krytyczni, m.in. Bernard M. Levinson i Eckart Otto, wskazują na bliskie podobieństwa Księgi Powtórzonego Prawa do neoasyryjskich traktatów wasalnych z VII w. p.n.e. (np. traktatu sukcesyjnego Asarhaddona), co sugerowałoby znacznie późniejsze spisanie tekstu przymierza. Spór pozostaje otwarty w biblistyce.
Znaczenie
Traktat z Kadesz pokazuje, że język przymierza Księgi Wyjścia – deklaracja tożsamości zwierzchnika, przypomnienie dobrodziejstw, zobowiązania, świadkowie, błogosławieństwo i przekleństwo – nie był metaforą wymyśloną później, lecz realną praktyką prawną znaną na ówczesnym Bliskim Wschodzie. Gdy pierwsi odbiorcy Wj 20 słyszeli słowa „Ja jestem Pan, twój Bóg, który cię wyprowadził…”, rozpoznawali znajomą formę prawną – a zarazem widzieli, jak radykalnie ją przekształcono: miejsce ludzkiego króla-zwierzchnika zajmuje Bóg-Stwórca, a miejsce podbitego wasala – lud wyprowadzony z niewoli, związany przymierzem nie tylko politycznym, lecz etycznym.
Traktat ma też wymowę samą w sobie: przez blisko trzy tysiące lat dowodzi, że nawet zwaśnione imperia potrafiły wypracować trwały pokój oparty na wzajemności – dlatego jego replika trafiła do siedziby ONZ jako symbol łączący współczesną dyplomację z jej najstarszymi korzeniami. Zarazem przypomina o kruchości ludzkich układów: przetrwał osiemdziesiąt lat, po czym oba imperia zniknęły w kryzysie końca epoki brązu – co kontrastuje z biblijnym ujęciem przymierza synajskiego jako więzi w zamyśle wiecznej, niezależnej od trwałości ziemskich mocarstw.
Źródła
- Egyptian–Hittite peace treaty – Wikipedia – daty, treść klauzul, lokalizacje kopii.
- Battle of Kadesh – Wikipedia – przebieg bitwy i chronologia prowadząca do traktatu.
- Replica of Peace Treaty between Hattusilis and Ramses II – United Nations Gifts – replika w siedzibie ONZ, data podarowania przez Turcję.
- „Good Peace”: The Hittite-Egyptian Treaty – Biblical Archaeology Society – treść i klauzule traktatu.
- Treaty of Kadesh – World History Encyclopedia – tabliczka hetycka i jej lokalizacja muzealna.
- Treaty of Kadesh: The World’s First Peace Treaty – Amusing Planet – odkrycie przez Hugo Wincklera, losy tabliczek.
- Puduḫepa – Wikipedia – rola królowej Puduhepy, jej pieczęć i korespondencja z Egiptem.
- Cytaty biblijne: Uwspółcześniona Biblia Gdańska (UBG), Wj 20,2; 20,5–6; 20,20.