Skrybowie Biblia

Prawa hetyckie (kodeks)

Prawa hetyckie (kodeks)

Autor:

Redakcja Odkryj Biblię

w

Blisko dwa tysiące kilometrów na północ od Jerozolimy, w gruzach hetyckiej stolicy Hattusa, leżały przez trzy tysiąclecia tabliczki klinowe spisane jeszcze zanim Izraelici wyszli z Egiptu. Zawierają blisko dwieście przepisów prawnych: o pobiciu, kradzieży, małżeństwie, obowiązku brata wobec bezdzietnej wdowy, karach za stosunek ze zwierzęciem. Wiele z tych tematów wraca w Prawie Powtórzonym 25 — spisanym setki lat później, w zupełnie innym języku i innej kulturze. Czy to przypadek, wspólne bliskowschodnie dziedzictwo prawne, czy może coś więcej?

Prawa hetyckie (kodeks)
CC0, via Wikimedia Commons

Czym jest to „odkrycie”

To, co badacze nazywają „prawami hetyckimi” (czasem „kodeksem Nesytów” — od Nesa, dawnej nazwy stolicy i samoopisu Hetytów jako „ludu Nesa”), to zbiór około dwustu paragrafów prawnych spisanych pismem klinowym w języku hetyckim, na dwóch tabliczkach glinianych (CTH 291–292), odnalezionych w archiwach Hattusy, stolicy imperium hetyckiego, na stanowisku Boğazköy w środkowej Turcji. Systematyczne wykopaliska ruszyły tam w 1906 roku pod kierunkiem niemieckiego orientalisty Hugona Wincklera i osmańskiego urzędnika Theodora Makridiego. Sam język hetycki pozostawał nieczytelny aż do 1915 roku, gdy czeski lingwista Bedřich Hrozný wykazał, że jest indoeuropejski. Tabliczki z prawami znajdują się dziś głównie w Muzeach Archeologicznych w Stambule; reszta archiwum z Boğazköy jest rozproszona między Ankarą (Muzeum Cywilizacji Anatolijskich) a Berlinem (Muzeum Przedniego Wschodu).

Same przepisy najprawdopodobniej powstały w Starym Państwie Hetyckim (XVII–XVI w. p.n.e., za władców takich jak Hattusili I czy Telepinu), lecz zachowane egzemplarze pochodzą z różnych okresów — od starohetyckiego po nowohetycki (aż po XIII w. p.n.e.). Ułożono je kazuistycznie, według schematu „jeśli ktoś zrobi X, to poniesie karę Y” — tej samej konstrukcji, jaką znajdziemy w wielu fragmentach Tory, w ośmiu blokach: pobicia, sprawy małżeńskie, zobowiązania służebne, przestępstwa przeciw mieniu, umowy i ceny, sprawy sakralne, taryfy celne, przestępstwa seksualne. Uderza ogólna łagodność kar wobec kodeksów mezopotamskich (jak Kodeks Hammurabiego): większość przestępstw karano grzywną lub pracą, nie talionem czy śmiercią — poza czynami sakralnie skalanymi: czarami, kazirodztwem, zoofilią.

Zoofilię regulują §187–188 (krowa, owca — kara śmierci, choć król mógł ułaskawić, z zastrzeżeniem, że winny „nie zbliży się już do króla”), §199 (świnia, pies — śmierć człowieka i zwierzęcia) oraz §200a (koń, muł — wprost „nie jest to przestępstwo”, choć winny nadal nie mógł zbliżyć się do króla ani zostać kapłanem); powód zróżnicowania gatunkowego pozostaje przedmiotem dyskusji. Osobny paragraf, §193, reguluje małżeństwo lewirackie: brat zmarłego poślubia wdowę, a gdy i on umrze — kolejno ojciec, potem stryj. Rozwiązanie miało charakter administracyjny, zabezpieczając majątek i status wdowy w rodzie.

Powiązanie z Pismem

Prawo Powtórzone 25 to zbiór kilku pozornie niepowiązanych przepisów — sądowej chłosty, młócącego wołu, obowiązku wobec wdowy, uczciwych miar — spisanych w tej samej kazuistycznej formie co prawa hetyckie: „Jeśli powstanie spór między mężczyznami i staną oni przed sądem, by ich sądzono, wtedy usprawiedliwią sprawiedliwego i potępią niegodziwego” (Pwt 25,1 UBG). To ta sama logika „jeśli… to…”, jaką posługiwano się w całym starożytnym Bliskim Wschodzie — u Hetytów, w Mezopotamii i w Izraelu.

Najbliższą hetyckiemu §193 paralelę stanowi prawo lewiratu w Pwt 25,5–10: „Jeśli bracia mieszkają razem, a jeden z nich umrze, nie pozostawiając dziecka, żona zmarłego nie wyjdzie za mąż za obcego, lecz brat jej męża wejdzie do niej, pojmie ją sobie za żonę i wypełni wobec niej obowiązek powinowactwa” (Pwt 25,5 UBG). Podobieństwo jest realne: w obu przypadkach brat zmarłego ma obowiązek poślubić bezdzietną wdowę. Różnice są jednak równie wyraźne. Prawo hetyckie tworzy łańcuch sukcesji (brat → ojciec → stryj) bez podania uzasadnienia poza majątkiem i statusem kobiety w rodzie. Prawo Mojżeszowe koncentruje się na bracie, a jego cel jest wprost nazwany: „A pierworodny syn, którego ona urodzi, przejmie imię zmarłego brata, aby jego imię nie zginęło z Izraela” (Pwt 25,6 UBG) — chodzi o imię i udział rodu w ziemi, nie tylko o los majątku.

Jeszcze wyraźniejsza różnica dotyczy tego, co się dzieje, gdy brat odmawia. Prawo hetyckie takiej sytuacji w ogóle nie przewiduje — sukcesja po prostu przechodzi dalej. Prawo Powtórzone opisuje za to publiczny rytuał wstydu: gdy mężczyzna trwa przy odmowie, „jego bratowa podejdzie do niego na oczach starszych, zdejmie mu z nogi jego but, plunie mu w twarz i powie: Tak postępuje się z mężczyzną, który nie chce odbudować domu swego brata” (Pwt 25,9 UBG), po czym rodzina otrzymuje trwałe miano: „Dom tego, któremu zdjęto but” (Pwt 25,10 UBG). Zamiast przymusu prawnego — presja społeczna; wdowa ma tu głos i inicjatywę, których brakuje w wersji hetyckiej.

Temat zoofilii, który w kodeksie hetyckim zajmuje osobny blok, w Prawie Mojżeszowym pojawia się w innych rozdziałach Tory (Wj 22,19; Kpl 18,23; 20,15–16), nie w Pwt 25 — badacze zestawiają jednak oba zbiory właśnie w tym punkcie: prawo hetyckie różnicuje karę według gatunku (śmierć za krowę czy świnię, brak kary za konia czy muła), a Prawo Mojżeszowe stosuje zakaz bezwyjątkowy, bez podziału na gatunki, dla obu płci.

Co pewne, a co dyskutowane

  • Pewne: istnienie, treść i datowanie tabliczek nie budzą sporu — to dobrze udokumentowany tekst prawny, znany od odkrycia w Hattusie na początku XX wieku i wielokrotnie tłumaczony (m.in. przez Johannesa Friedricha, a później Harry’ego Hoffnera Jr., autora wydania krytycznego The Laws of the Hittites). Zachowane egzemplarze to w większości kopie środkowo- i nowohetyckie (XIV–XIII w. p.n.e.), choć rdzeń tekstu sięga prawdopodobnie Starego Państwa (XVII–XVI w. p.n.e.) — zbiór był żywym, wielokrotnie redagowanym dokumentem.
  • Dyskutowane: charakter relacji między prawem hetyckim a biblijnym. Większość badaczy (m.in. autorzy analiz na TheTorah.com, w tym Ilan Peled) nie znajduje dowodów bezpośredniego zapożyczenia literackiego — państwo hetyckie upadło ok. 1180 r. p.n.e., na długo przed spisaniem Prawa Powtórzonego w znanej nam formie. Przeważa pogląd o niezależnych, równoległych rozwinięciach wspólnej bliskowschodniej kultury prawnej (jak kodeksy z Esznunny czy Hammurabiego), nie o ogniwach jednego łańcucha przekazu.
  • Dyskutowane: dlaczego prawo hetyckie wyłącza konia i muła spod kary za zoofilię, skoro karze krowę, owcę, świnię i psa — badacze nie mają na to zgodnego wyjaśnienia (hipotezy: status konia jako zwierzęcia elitarnego/wojskowego, względy kultowe).
  • Dyskutowane: zasięg podobieństw w prawie o gwałcie — Susanne Scholz (2021) wskazała bliskie podobieństwo między hetyckim §197 a Pwt 22,29 (przepis spoza rozdziału 25, przywoływany w tej dyskusji), inni autorzy podkreślają raczej różnice w traktowaniu zgody.
  • Status tematu pozostaje „potwierdzone” — nie dlatego, że potwierdza konkretne wydarzenie biblijne, lecz dlatego, że sam materiał źródłowy jest niepodważalny; otwarta pozostaje interpretacja stopnia pokrewieństwa z prawem Izraela, nie autentyczność źródła.

Znaczenie

Prawa hetyckie są cenne nie dlatego, że „dowodzą” czegokolwiek na temat Biblii, lecz dlatego, że pokazują, iż prawo kazuistyczne było w epoce późnego brązu powszechnym językiem prawnym regionu — od Anatolii przez Mezopotamię po Kanaan. Prawo Powtórzone 25 nie powstało w próżni; posługuje się rozpoznawalną konwencją prawniczą swoich czasów, a zarazem zestawienie uwidacznia to, co w nim oryginalne. Tam, gdzie prawo hetyckie reguluje sukcesję majątkową administracyjnie, Prawo Powtórzone wiąże lewirat z teologicznym znaczeniem imienia i udziału rodu w ziemi obiecanej — i, w odróżnieniu od hetyckiego wzorca, daje wdowie głos oraz publiczną procedurę odwoławczą, gdy krewny odmawia obowiązku.

Dla czytelnika Biblii materiał ten jest przede wszystkim tłem porównawczym: pokazuje, na czym polegała „zwyczajna” praktyka prawna sąsiadów Izraela, i pozwala dostrzec, gdzie Prawo Mojżeszowe podąża za konwencją epoki, a gdzie świadomie się od niej odróżnia.

Źródła

Więcej wpisów