Dlaczego drugi kozioł z Dnia Przebłagania nie miał zostać zabity, tylko żywcem wypędzony na pustynię? Odpowiedzi szukano nie tylko w komentarzach rabinicznych, lecz i setki kilometrów na północ od Kanaanu — w glinianych tabliczkach ze stolicy imperium Hetytów, Hattusy. Znaleziono tam przepisy rytualne, w których chore lub przeklęte zwierzę ma unieść ze sobą nieczystość w niezamieszkane, wrogie strony. Zbieg okoliczności, wspólne dziedzictwo, czy bezpośrednie zapożyczenie słowa i obrzędu? Odpowiedź badaczy jest ostrożniejsza, niż mogłoby się wydawać.
.jpg){kind=link}
Czym jest to „odkrycie”
Nie chodzi o jeden przedmiot, lecz o grupę hetyckich tekstów rytualnych z epoki późnego brązu (ok. XV–XIII w. p.n.e.), odkopanych w Hattusie (dziś Boğazköy w Turcji) w wykopaliskach prowadzonych od 1906 roku przez Hugona Wincklera i Theodora Makridiego. Archiwum liczy ok. 25 tysięcy tabliczek klinowych — po hetycku, hurycku, luwijsku i akadyjsku. Pismo odczytał w 1915 roku Bedřich Hrozný, ustalając, że hetycki jest językiem indoeuropejskim. Zbiór przechowuje dziś głównie Muzeum Cywilizacji Anatolijskich w Ankarze i muzea Stambułu; część tabliczek wróciła z konserwacji w Berlinie w 1987 roku. W 2001 roku archiwum wpisano na listę UNESCO Pamięć Świata.
Wśród traktatów i tekstów administracyjnych znalazło się kilka „rytuałów eliminacyjnych” — instrukcji dla egzorcystów, jak pozbyć się zarazy, klątwy lub złego słowa z obozu wojskowego, pałacu czy chorego człowieka. Najczęściej cytowany jest rytuał Aszelli, człowieka z krainy Hapalla (CTH 394): gdy w obozie wojska panuje zaraza, każdy dowódca przygotowuje barana (białego albo czarnego — kolor nie ma znaczenia), egzorcysta owija mu głowę nićmi z białej, czerwonej i zielonej wełny, po czym zwierzę prowadzone jest w stronę terytorium wroga, by zabrało chorobę tam, skąd rzekomo przyszła. Podobne przepisy zna rytuał Uhhamuwy z Arzawy przeciw zarazie (CTH 410) oraz wersja Puliszy (CTH 407), gdzie król wkłada do ust kolorową wełnę, zanim zwiąże nią głowę zwierzęcia. Osobną grupę stanowi rytuał egzorcystki Ambazzi (CTH 391): nosicielem zła jest mysz, przywiązana czerwoną nicią i wypuszczana „w wysokie góry, w głębokie doliny, na długie drogi” jako danina dla bóstw Zarnizy i Tarpattasziego. W rytuale z Szamuhy byk, krowa, owca i koza jako „nakusszi” („to, co się odsyła”) mają unieść fałszywą przysięgę, klątwę i nieczystość króla i królowej.
Powiązanie z Pismem
W Piśmie ten sam wzorzec pojawia się w opisie Dnia Przebłagania w Księdze Kapłańskiej 16. Aaron rzuca losy o dwa kozły: jeden zostaje złożony w ofierze za grzech, drugi zaś odsyłany żywcem. Tekst mówi: „I Aaron rzuci losy o dwa kozły, jeden los dla Pana, a drugi los dla kozła ofiarnego” (Kpł 16,8 UBG), a dalej: „Ale kozła, na którego padł los dla kozła ofiarnego, postawi żywego przed Panem, aby nim dokonać przebłagania i wypuścić go na pustynię jako kozioł ofiarny” (Kpł 16,10 UBG). Warto zaznaczyć, że UBG w tym miejscu nie transliteruje hebrajskiego „azazel”, lecz — jak Septuaginta i Wulgata — tłumaczy go opisowo jako „kozioł ofiarny” (kozioł odsyłany). Część przekładów zostawia tu imię własne „Azazel”, traktując je jako nazwę miejsca, istotę pustynną albo przeciwwagę dla Jahwe (PAN) w strukturze losowania.
Kluczowy dla porównania z rytuałami hetyckimi jest gest przeniesienia winy: „I Aaron położy obie ręce na głowie żywego kozła, wyznawać będzie nad nim wszystkie nieprawości synów Izraela i wszystkie ich przestępstwa ze wszystkimi ich grzechami i złoży je na głowę tego kozła, i wypuści go przez wyznaczonego człowieka na pustynię” (Kpł 16,21 UBG). Werset następny dopowiada cel: „Tak poniesie ten kozioł na sobie wszystkie ich nieprawości do ziemi pustej. I wypuści tego kozła na pustynię” (Kpł 16,22 UBG). Struktura jest analogiczna do tekstów hetyckich: dotknięcie lub związanie zwierzęcia, werbalne przeniesienie zła, wyprowadzenie w miejsce niezamieszkane „na rzecz” drugiej, nie do końca jasnej instancji (Pan kontra Azazel; bóstwa główne kontra Zarniza i Tarpattaszi). Nici wełniane z rytuałów hetyckich mają odpowiednik w Misznie (Joma 4,2; 6,6): przed wypędzeniem kozła wiązano mu na rogach szkarłatną nić — zwyczaj nieobecny w tekście Kapłańskiej, lecz poświadczony niezależnie w Liście Barnaby i u Tertuliana.
Co pewne, a co dyskutowane
Pewne jest istnienie i treść hetyckich tekstów rytualnych — publikowane, tłumaczone i filologicznie opracowane tabliczki klinowe (m.in. przez René Lebruna dla rytuału z Szamuhy, Birgit Christiansen dla tekstów Ambazzi). Nie budzi sporu, że schemat „obrzędu eliminacyjnego” — przeniesienie zła na zwierzę i wysłanie go w miejsce niezamieszkane — jest w starożytnym Bliskim Wschodzie szeroko poświadczony: oprócz Hetytów znane są przykłady z Ebli, Ugarit i Asyrii. Fundamentalne opracowanie tego materiału to monografia Davida P. Wrighta z 1987 roku, a podobieństwo strukturalne do Kpł 16 uznają też badacze tacy jak Jacob Milgrom czy Baruch Levine.
Sporna pozostaje etymologia słowa „Azazel”. Hipotezę, że hebrajskie azazel pochodzi od huryckiego terminu ofiarnego „azazḫiya” z hetyckich archiwów, zaproponowali Bernd Janowski i Gernot Wilhelm w 1993 roku. To jednak tylko jedna z kilku propozycji: obok niej funkcjonują wywód z hebrajskiego „az” (srogi, stromy) + „El” (Bóg) — „stroma skała Boża” (już w baraicie talmudycznej), odczytanie Septuaginty jako „ten, który odchodzi” (apopompaios), interpretacja Geseniusa widząca w Azazelu dawnego bożka-„odwracacza” zła oraz nurt Henocha etiopskiego i fragmentu 4Q180 z Qumran, gdzie Azazel jest upadłym aniołem. Żadna hipoteza nie ma statusu konsensusu — sami zwolennicy etymologii huryckiej przyznają, że przejście od „azazḫiya” do „azazel” wymaga dodatkowych założeń.
Dyskusyjne jest też, czy mamy do czynienia z bezpośrednim zapożyczeniem hetyckim, czy z niezależnym czerpaniem z tego samego, starszego i szerzej rozpowszechnionego repertuaru obrzędowego. Za drugą opcją przemawia fakt, że najstarszy znany tekst tego typu (z Ebli) jest starszy od hetyckich rytuałów wojskowych o niemal tysiąc lat, a podobne zwyczaje notowano też w Ugarit i Asyrii — trudno mówić o wyłącznie hetyckim rodowodzie. Różnią się też funkcje obu obrzędów: hetyckie rytuały to doraźne środki zaradcze wykonywane przez egzorcystów ad hoc, z użyciem rozmaitych zwierząt, podczas gdy obrzęd z Kpł 16 to stały element dorocznego kalendarza, wykonywany wyłącznie przez arcykapłana, powiązany z jawnym wyznaniem winy ludu i wpisany w szerszy ceremoniał oczyszczenia sanktuarium. Część badaczy (m.in. Brandon Hurlbert) podkreśla, że skupianie się na samym koźle bywa mylące, skoro celem Dnia Przebłagania jest oczyszczenie miejsca świętego, nie sam akt odesłania zwierzęcia. Dlatego status tematu pozostaje „mieszany”: solidny materiał hetycki łączy się z niepewną hipotezą etymologiczną i otwartym pytaniem o zależność między tradycjami.
Znaczenie
Nawet bez rozstrzygnięcia sporu o pochodzenie słowa „Azazel”, hetyckie tabliczki pokazują coś ważnego: obrzęd z Kpł 16 nie jest odosobnioną osobliwością, lecz daje się rozpoznać w ramach szerzej poświadczonego wzorca rytualnego, znanego wówczas od Anatolii po Mezopotamię. To pomaga czytać tekst biblijny w jego kulturowym środowisku, zamiast traktować go jako coś oderwanego od otoczenia, w którym powstawał. Jednocześnie porównanie uwidacznia odrębność teologiczną izraelskiego obrzędu: kozioł „dla Azazela” — w przeciwieństwie do hetyckich zwierząt składanych w daninie konkretnym bóstwom podziemnym — najpierw stawiany jest żywy przed Jahwe (Kpł 16,10), a dopiero potem odsyłany; nie jest to więc ofiara dla rywalizującej mocy, lecz akt apotropaiczny wpisany w kult jednego Boga. Tabliczki odczytane w XX wieku wciąż rzucają nowe światło na tekst spisany tysiące lat wcześniej — a zarazem przypominają, by nie zamieniać ciekawej analogii w dowód zapożyczenia, którego źródła same nie potwierdzają.
Źródła
- Ilona Rashkow, „Azazel: The Scapegoat in the Bible and Ancient Near East”, Jewish Bible Quarterly 51/2 (2023) — teksty z Szamuhy, Ambazzi, Ebli, Ugarit, Asyrii z cytatami: jbqnew.jewishbible.org
- Noga Ayali-Darshan, „The Scapegoat Ritual and Its Ancient Near Eastern Parallels”, TheTorah.com — rytuał Aszelli i inne teksty hetyckie: thetorah.com
- Noga Ayali-Darshan, „Scapegoat: The Origins of the Crimson Thread”, TheTorah.com — wątek czerwonej nici: thetorah.com
- Anna Angelini, „Is Azazel a Goat, Place, Demon, or Deity?”, TheTorah.com — przegląd interpretacji Azazela: thetorah.com
- Hasło „Azazel”, Wikipedia — hipotezy etymologiczne: en.wikipedia.org/wiki/Azazel
- Hasło „Scapegoat”, Wikipedia — paralele z Ebli i Hetytów: en.wikipedia.org/wiki/Scapegoat
- Hasło „Bogazköy Archive”, Wikipedia — historia archiwum tabliczek z Hattusy: en.wikipedia.org/wiki/Bogazköy_Archive
- Brandon Hurlbert, „It’s Not About the Goat: The Scapegoat Ritual of Leviticus 16 in Its Ancient Near Eastern Context” (2015) — krytyka nadmiernego eksponowania obrzędu kozła: academia.edu
- Cytaty biblijne: Uwspółcześniona Biblia Gdańska (UBG), Kpł 16,8.10.21-22.