Skrybowie Biblia

Srebrne czasze z Tell el-Maskhuta a Geszem Arab

Srebrne czasze z Tell el-Maskhuta a Geszem Arab

Autor:

Redakcja Odkryj Biblię

w

W zimie 1947/48 roku w piaskach wschodniej Delty Nilu robotnicy natrafili na skarb: kilkanaście srebrnych naczyń, kilkadziesiąt złoconych „oczek” z agatu i tysiące ateńskich tetradrachm. Wśród naczyń była płytka czasza ofiarna z aramejskim napisem, w którym pojawia się imię znane z Biblii jako imię wroga Nehemiasza. Czy rzeczywiście chodzi o tego samego człowieka — a raczej o jego syna, który przejął po nim władzę?

Srebrne czasze z Tell el-Maskhuta a Geszem Arab
Fot. Yourmajezty, CC BY-SA 3.0, via Wikimedia Commons

Czym jest to „odkrycie”

Miejscowość Tell el-Maskhuta leży w Wadi Tumilat, ok. 16 km na zachód od Ismailii, niedaleko dzisiejszego Kanału Sueskiego. Stanowisko badał już w 1883 roku Édouard Naville (wiązał je, dziś dyskusyjnie, z biblijnym Pitom), a w latach 1978–1985 systematyczne wykopaliska prowadził tam zespół Uniwersytetu w Toronto pod kierunkiem Johna S. Holladaya. Największe zainteresowanie biblistów wzbudziło jednak przypadkowe znalezisko sprzed tych wykopalisk — skarb odkryty w sezonie 1947/48.

W skarbie znalazło się co najmniej czternaście srebrnych naczyń do picia, trzydzieści jeden oprawionych w złoto agatowych „oczu” i kilka tysięcy ateńskich tetradrachm oraz ich lokalnych naśladownictw. Cztery spośród czasz noszą aramejskie inskrypcje dedykacyjne dla północnoarabskiej bogini Han-Ilat — tej samej, którą Herodot nazywał „Alilat” i utożsamiał z Afrodytą Uranią. Jedna z nich, dziś w Brooklyn Museum (nr inw. 54.50.34, zakup 1954 z Charles Edwin Wilbour Fund), niesie napis w tłumaczeniu: „To, co Qainu, syn Geszema, król Kedaru, złożył w ofierze Han-Ilat”.

Inskrypcję jako pierwszy opublikował Isaac Rabinowitz (1956, „Journal of Near Eastern Studies” 15, s. 1–9), datując pismo aramejskie paleograficznie na koniec V wieku p.n.e. (zwykle podaje się przedział ok. 410–400 r. p.n.e.). William J. Dumbrell w artykule „The Tell el-Maskhuta Bowls and the 'Kingdom’ of Qedar in the Persian Period” (BASOR 203, 1971, s. 33–44) zaproponował, że mamy do czynienia z realnym, uznawanym przez Persów arabskim „królestwem” Kedaru. Nowsze badania (Henry P. Colburn) widzą w tym raczej arabską wspólnotę osadzoną przez administrację perską na strategicznym węźle infrastruktury — Tell el-Maskhuta leżało na kanale łączącym Nil z Morzem Czerwonym, budowanym za Dariusza I, prawdopodobnie jako garnizon pilnujący szlaku od czasów podboju Egiptu przez Kambyzesa (525 r. p.n.e.).

Czasza z Tell el-Maskhuta nie jest jedynym śladem epigraficznym tej dynastii. W Dedan (dzisiejsze al-Ula w płn.-zach. Arabii Saudyjskiej) odnaleziono lihjanicki napis wspominający „Gaszma, syna Szahra, oraz Abda, namiestnika (fḥt) Dedanu”. Frederick V. Winnett zaproponował identyfikację tego Gaszma z biblijnym Geszemem, a propozycję poparł William F. Albright — sugerując, że ten sam ród rządził w Dedanie i patronował świątyni na egipskim pograniczu.

Powiązanie z Pismem

W biblijnej Księdze Nehemiasza Geszem Arab pojawia się jako jeden z trzech głównych przeciwników odbudowy murów Jerozolimy, obok Sanballata Choronity i Tobiasza Ammonity. Gdy Nehemiasz przystąpił do prac, natychmiast napotkał drwiny: „Kiedy usłyszeli o tym Sanballat Choronita i Tobiasz, sługa ammonicki, oraz Geszem Arab, szydzili z nas i wzgardzili nami, mówiąc: Co to za rzecz, którą robicie? Czy buntujecie się przeciw królowi?” (Ne 2,19 UBG).

Gdy mur został ukończony, opozycja przybrała ostrzejszą formę. Sanballat i Geszem próbowali wywabić Nehemiasza z Jerozolimy, by zrobić mu krzywdę: „A gdy Sanballat, Tobiasz, Geszem Arab i pozostali nasi wrogowie usłyszeli, że zbudowałem mur i że nie pozostał w nim żaden wyłom, chociaż jeszcze w tym czasie nie wstawiłem wrót do bram; Wtedy Sanballat i Geszem wysłali do mnie poselstwo ze słowami: Przyjdź, spotkajmy się razem w jednej ze wsi, na równinie Ono. Lecz oni mieli zamiar uczynić mi coś złego” (Ne 6,1–2 UBG). Gdy to się nie powiodło, wystosowano wobec Nehemiasza fałszywe oskarżenie o bunt przeciw władzy perskiej, powołując się wprost na relację Geszema: „A było w nim napisane: Wśród pogan krąży pogłoska – jak powiada Gaszmu – że ty i Żydzi zamierzacie się zbuntować. Dlatego budujesz mur, abyś był ich królem, według tych słów” (Ne 6,6 UBG).

Sam tekst biblijny zna dwie formy imienia — hebrajską „Geszem” (dosłownie „deszcz”) i arabską „Gaszmu”, użytą właśnie w cytowanym liście oskarżycielskim. Ta druga forma jest niemal identyczna z „Gszm”/„Gaszmu” z inskrypcji egipskiej i arabskiej — co samo w sobie jest argumentem, że biblijny autor operował realnym, autentycznym arabskim imieniem, a nie literacką fikcją.

Co pewne, a co dyskutowane

Pewne jest istnienie samego przedmiotu: srebrna czasza z Tell el-Maskhuta z napisem „Qainu, syn Geszema, król Kedaru” jest autentycznym, opublikowanym naukowo (Rabinowitz 1956) zabytkiem V wieku p.n.e., przechowywanym w Brooklyn Museum. Pewne jest też paleograficzne datowanie pisma na koniec V wieku p.n.e. oraz fakt, że cztery czasze ze skarbu dedykowano arabskiej bogini Han-Ilat — świadectwo zorganizowanej wspólnoty kedaryckiej na egipskim pograniczu.

  • Dyskutowane jest utożsamienie osób. Inskrypcja nie wspomina ani Judy, ani Nehemiasza — mówi tylko o Qainu, „synu Geszema, króla Kedaru”. Identyfikacja ojca Qainu z biblijnym Geszemem opiera się na zbieżności rzadkiego imienia i pasującym okresie (Nehemiasz działał ok. 445 r. p.n.e., syn dedykujący czaszę byłby aktywny pokolenie później, ok. 410 r. p.n.e. — zgodnie z sukcesją ojciec–syn). Większość badaczy od Albrighta przyjmuje tę identyfikację, ale pozostaje ona wnioskiem prozopograficznym, nie dosłownym zapisem krzyżowym.
  • Dyskutowany jest charakter „królestwa” Kedaru. Dumbrell (1971) mówił o realnym królestwie arabskim uznawanym przez Persów; nowsze prace (Colburn) widzą w tym raczej perską strefę wpływów z lojalną elitą pełniącą funkcje strażnicze wzdłuż kanału Dariusza — różnica dotyczy stopnia autonomii, nie faktu istnienia dynastii.
  • Dyskutowane jest powiązanie z inskrypcją z Dedanu. Utożsamienie „Gaszma, syna Szahra, namiestnika Dedanu” z ojcem Qainu zaproponowali Winnett i Albright, lecz napis jest fragmentaryczny, a datowanie mniej precyzyjne niż czaszy egipskiej — część badaczy uznaje to powiązanie za prawdopodobne, ale nierozstrzygnięte ponad wątpliwość.

Innymi słowy: istnienie potężnej dynastii kedaryckiej o imieniu (Ge)szem/Gaszmu, działającej na przełomie V i IV wieku p.n.e. od Arabii po egipskie pogranicze, jest potwierdzone niezależnie od Biblii. Że chodzi dokładnie o człowieka, który dokuczał Nehemiaszowi, jest wnioskiem wysoce prawdopodobnym i szeroko akceptowanym, lecz ściśle rzecz biorąc pozostaje identyfikacją, a nie bezpośrednim zapisem łączącym obie postacie.

Znaczenie

Znaczenie tego znaleziska dla lektury Księgi Nehemiasza jest przede wszystkim kontekstowe. Biblia przedstawia Geszema jako kogoś więcej niż lokalnego malkontenta — jako figurę na tyle wpływową, że jego pogłoska trafia w liście wprost do władz perskich jako wiarygodne oskarżenie. Czasza z Tell el-Maskhuta i inskrypcja z Dedanu pokazują, dlaczego to miało sens: jeśli Geszem i jego ród stali na czele arabskiej sieci wpływów sięgającej od Dedanu po egipską granicę z Kanałem Dariusza, ich głos w sprawie bezpieczeństwa granic ważył realnie, nie tylko retorycznie.

Znalezisko rzuca też światło na mechanizm władzy w imperium perskim: lokalne elity — czy to żydowska wspólnota repatriantów w Judzie pod wodzą Nehemiasza, czy arabska dynastia Kedaru — funkcjonowały obok siebie jako względnie autonomiczne, lecz nadzorowane przez Persję ośrodki władzy, rywalizujące o wpływy i uznanie centralnej administracji. Nehemiasz, odbudowując mury bez zgody sąsiadów, naruszał układ regionalny, w którym Geszem był stroną z realnym interesem i siłą przetargową.

Warto odnotować kontrast religijny: bogini Han-Ilat, czczona w świątyni na egipskim pograniczu, była częścią szerokiego panteonu arabskiego — tego samego, który grecki historyk Herodot opisywał jako kult „Alilat”. Wiara Izraelitów w jednego Boga, Jahwe (PAN), stanowiła w tamtym świecie wyraźny wyjątek, a spór z Nehemiaszem rozgrywał się na styku tych dwóch porządków — monoteistycznej wspólnoty odbudowującej świątynne miasto i wielobóstwa potężnych sąsiadów.

Źródła

Więcej wpisów