Skrybowie Biblia

Kition — fenicka świątynia Astarte (Cypr)

Kition — fenicka świątynia Astarte (Cypr)

Autor:

Redakcja Odkryj Biblię

w

Gdy w czwartej wyroczni Balaama pada zapowiedź okrętów płynących „od wybrzeża Kittim”, tekst biblijny nie odwołuje się do mglistej legendy, lecz do realnego ludu i realnego portu, dobrze znanego mieszkańcom starożytnego Bliskiego Wschodu. Kim byli „ludzie znad Kittim”? Odpowiedzi trzeba szukać na południowym wybrzeżu Cypru, w dzisiejszej Larnace — tam archeolodzy odsłonili fundamenty monumentalnej fenickiej świątyni bogini Astarte, wzniesionej przez osadników z Tyru pod koniec IX wieku p.n.e. Czy rzeczywiście to miejsce stoi za biblijnym imieniem Kittim?

Kition — fenicka świątynia Astarte (Cypr)
Fot. The original uploader was StephP at English Wikipedia., CC BY-SA 2.5, via Wikimedia Commons

Czym jest to „odkrycie”

Kition to starożytne miasto-królestwo na południowym wybrzeżu Cypru, w granicach dzisiejszej Larnaki. Pierwsze monumentalne budowle wzniesiono tu w epoce brązu — od XIII wieku p.n.e. mieszkali tu Achajowie mykeńscy, którzy otoczyli osadę cyklopowym murem i zbudowali w dzielnicy sakralnej Kathari kolejno pięć świątyń. Miasto odbudowano po zniszczeniach z przełomu XIII i XII wieku p.n.e., lecz około połowy XI wieku p.n.e. świątynie znów legły w gruzach, a dzielnica sakralna opustoszała.

Drugie życie Kition zawdzięcza Fenicjanom. W drugiej połowie IX wieku p.n.e., najpewniej około 850 roku p.n.e., osadnicy z Tyru odbudowali miasto i uczynili z niego jeden z głównych fenickich ośrodków na Cyprze. Na fundamentach jednej ze starych świątyń mykeńskich (tzw. Świątyni 1) wznieśli nowe sanktuarium poświęcone bogini Astarte, fenickiej odpowiedniczce greckiej Afrodyty. Dedykację potwierdza inskrypcja na misie typu Red Slip z lat 850–800 p.n.e., a kolejną monumentalną przebudowę badacze datują na około 800 rok p.n.e. Budowla robiła wrażenie: prostokątna, ok. 35 na 22 metry, wzniesiona z ciosanych bloków (do 3,5 na 1,5 metra), z dwoma rzędami po sześć kolumn, adytonem od zachodu i dziedzińcem z dwoma wejściami od wschodu. Kilkaset metrów dalej, na wzgórzu Bamboula, francuska misja kierowana przez Marguerite Yon odkryła od 1976 roku sanktuarium Melkarta — patrona Tyru, utożsamianego z Heraklesem; jego monumentalna faza jest współczesna przebudowie świątyni Astarte. Wykopaliska w Kathari prowadził od 1959 roku Cypryjski Departament Starożytności pod kierunkiem Vassosa Karageorghisa, do 1981 roku odsłaniając sekwencję osadniczą miasta.

O tym, że kult Astarte nie był epizodem, świadczą tzw. Taryfy z Kition (CIS I 86 i 87, KAI 37) — para fenickich inskrypcji odnalezionych w 1879 roku w kopcu Bamboula przez porucznika Hugh Montgomery’ego Sinclaira, od 1880 roku przechowywanych w British Museum. Dłuższa, jedna z najważniejszych inskrypcji fenickich z Cypru, to rozliczenie wypłat dla robotników i kapłanów obsługujących świątynię Astarte i posągi bogini w otoczeniu Melkarta oraz dary składane w dniu nowiu — dowód, że kult funkcjonował administracyjnie jeszcze w V wieku p.n.e. Kres świątyniom przyniósł rok 312 p.n.e., gdy Ptolemeusz I podbił Cypr, kazał stracić ostatniego fenickiego króla Kition, Pumajjatona, i spalić tamtejsze świątynie; resztki dopełniły trzęsienia ziemi w 322 i 342 roku n.e.

Powiązanie z Pismem

Biblijne imię Kittim większość badaczy wywodzi wprost z nazwy Kition — już Józef Flawiusz pisał, że Hebrajczycy nazywali tym mianem „wszystkie wyspy i większość wybrzeży”. W Rodzaju imię pojawia się w genealogii narodów, wśród synów Jawana, czyli ludów egejskich i wyspiarskich spokrewnionych z Grekami: „Synowie Jawana: Elisza, Tarszisz, Kittim i Dodanim” (Rdz 10,4 UBG). To pokazuje, że autor biblijny traktował Kittim jako realny lud znad Morza Śródziemnego, nie mityczną krainę.

W czwartej wyroczni Balaama, wygłoszonej — jak zaznacza tekst — pod natchnieniem od Jahwe (PAN), Boga Izraela, pada zapowiedź: „Przypłyną bowiem okręty od wybrzeża Kittim i pognębią Aszszur, pognębią też Eber; lecz i oni sami zginą na zawsze” (Lb 24,24 UBG). To jeden z najbardziej zagadkowych wersetów w całym cyklu oraculów Balaama: zapowiada flotę od strony Cypru, która zada klęskę Asyrii, a później sama zniknie z areny dziejów. Podobny motyw wraca u proroków: Izajasz każe okrętom Tarszisz płynąć do „ziemi Kittim” z wieścią o zburzeniu Tyru (Iz 23,1.12), a Jeremiasz wzywa, by „przeszli na wyspy Kittim” i sprawdzili, czy zdarzyło się coś podobnego do odstępstwa Izraela (Jr 2,10). Ezechiel wspomina, że stocznie Tyru sprowadzały z wysp Kittim kość słoniową i bukszpan na wykładziny pokładów: „Z dębów Baszanu wykonywali twoje wiosła, urobili twoje ławy z kości słoniowych i bukszpanu z wysp Kittim” (Ez 27,6 UBG) — obraz zgodny z tym, co wykopaliska mówią o Kition jako kolonii dostarczającej Tyrowi surowców i rzemieślników.

Imię przetrwało dłużej niż niepodległość samego Kition. W Księdze Daniela okręty z Kittim zawracają najeźdźcę znad Nilu: „Przeciwko niemu bowiem wyruszą okręty z Kittim, będzie przygnębiony, wróci i rozgniewa się na święte przymierze; tak będzie działał. I znowu wróci, i zawrze porozumienie z tymi, którzy opuścili święte przymierze” (Dn 11,30 UBG) — fragment łączony z interwencją floty rzymskiej, która w 168 roku p.n.e. zmusiła Antiocha IV Epifanesa do odwrotu spod Aleksandrii. Septuaginta tłumaczy tu Kittim wprost jako „Rzymian” — dowód, że nazwa cypryjskiego portu z czasem stała się ogólnym określeniem odległych potęg morskich z zachodu.

Co pewne, a co dyskutowane

Poza sporem pozostaje istnienie Kition jako fenickiego miasta-królestwa i jego odbudowa przez osadników z Tyru w II połowie IX wieku p.n.e. Datowanie świątyni Astarte na koniec tego stulecia opiera się nie tylko na stratygrafii, lecz i na inskrypcji wotywnej z tego okresu — rzadki przypadek, w którym architektura i tekst wskazują tę samą dekadę. Nie budzi wątpliwości autentyczność Taryf z Kition ani utożsamienie biblijnego Kittim z Kition, przyjmowane przez niemal wszystkie słowniki biblijne.

  • Kolonizacja czy stopniowa „fenicyzacja”? Część badaczy (m.in. w projekcie Kyprios Character) uważa, że przejęcie Kition przez kulturę fenicką nie było jednym aktem podboju, lecz efektem długotrwałych kontaktów lewantyńskich od X wieku p.n.e.
  • Czy Esz(z)mun miał tu własną świątynię? Ogólne opracowania wymieniają wśród czczonych w Kition bóstw także Esz(z)muna (Asklepiosa), lecz Taryfy z Kition mówią wyraźnie tylko o Astarte, Melkarcie, bóstwie nowiu i „Baalu Morza” — jego ranga bywa więc dyskusyjna.
  • „Ci sami budowniczowie, co u Salomona”? Materiały turystyczne powtarzają, że świątynię Astarte wznieśli ci sami budowniczowie, co Świątynię Salomona. To efektowne, lecz niepotwierdzone źródłowo połączenie — raczej echo wspólnej tyryjskiej tradycji budowlanej (por. 1 Krl 5,15–18) niż dowód wspólnych ekip.
  • Data i autorstwo wyroczni z Lb 24,24. Konserwatywni komentatorzy traktują zapowiedź okrętów z Kittim jako autentyczne proroctwo z czasów Mojżesza; część biblistów historyczno-krytycznych widzi w tym wersecie późniejszą glosę. Sporu nie rozstrzyga archeologia Kition — potwierdza ona jedynie, że nazwa odnosiła się do realnego ośrodka.
  • Kim byli „Kittim” w zwojach qumrańskich? W Zwoju Wojny „synowie Kittim” to kryptonim potężnego najeźdźcy — Sukenik widział w nich Seleucydów, jego syn Jadin bronił identyfikacji z Rzymianami, co pokazuje elastyczność tej pierwotnie konkretnej nazwy.

Znaczenie

Kition przypomina, że biblijne genealogie i wyrocznie nie posługiwały się mglistą, umowną geografią, lecz realnymi nazwami znanymi pierwszym odbiorcom. Kittim z Rdz 10,4 to nie literacki wytwór, lecz port, którego fundamenty da się dziś zwiedzać w Larnace, a jego świątynię Astarte można datować z dokładnością do dekady dzięki zachowanej inskrypcji. Historia miasta — kolonia z inicjatywy Tyru, tego samego ośrodka, którego rzemieślnicy budowali świątynię w Jerozolimie za Salomona (1 Krl 5) — pokazuje skalę fenickiej ekspansji religijnej w I tysiącleciu p.n.e. Ten sam Tyr eksportował na Cypr kult Astarte, bogini znanej Biblii jako Asztarta, z którą kult Jahwe (PAN) rywalizował w Izraelu przez wieki sędziów i królów (por. Sdz 2,13; 1 Sm 7,3–4). Fakt, że imię niewielkiego cypryjskiego portu przetrwało w hebrajskim słowniku aż po Daniela i zwoje znad Morza Martwego, pokazuje spójność geograficznej pamięci biblijnych autorów.

Źródła

Więcej wpisów