Skrybowie Biblia

Zejście Isztar do świata podziemnego a Tammuz

Zejście Isztar do świata podziemnego a Tammuz

Autor:

Redakcja Odkryj Biblię

w

W widzeniu, które prorok Ezechiel otrzymuje na wygnaniu w Babilonii, kolejne kulisy jerozolimskiej świątyni odsłaniają coraz gorsze „obrzydliwości”. Jedną z nich jest scena z pozoru błaha: grupka kobiet siedzi przy bramie i płacze nad zmarłym bogiem o imieniu Tammuz. Kim był ten bóg, dlaczego akurat jego opłakiwano w sercu kultu Jahwe (PAN) i skąd wiemy, jak wyglądał mit stojący za tym rytuałem? Odpowiedzi dostarcza gliniana tabliczka spisana w bibliotece asyryjskiego króla – setki kilometrów i setki lat od Jerozolimy.

Zejście Isztar do świata podziemnego a Tammuz
Fot. Françoise Foliot, CC BY-SA 4.0, via Wikimedia Commons

Czym jest to „odkrycie”

W ruinach Niniwy, stolicy Asyrii, brytyjscy archeolodzy odkopali w XIX wieku bibliotekę króla Aszurbanipala (panował 669–631 p.n.e.) – największy znany zbiór tekstów klinowych starożytnego Bliskiego Wschodu. Wśród tabliczek znalazła się jedna, oznaczona sygnaturą K.162, przechowywana w British Museum. Zawiera akadyjski tekst literacki znany jako „Zejście Isztar do świata podziemnego” (Ištar’s Descent to the Netherworld) – liczącą około 140 wersów opowieść o bogini, która postanawia zstąpić do krainy zmarłych, rządzonej przez jej siostrę Ereszkigal.

Fabuła jest surowa i logiczna zarazem. Isztar musi przejść przez siedem bram świata podziemnego, a przy każdej z nich odźwierny zdejmuje z niej element stroju i biżuterii, aż w końcu, naga i pozbawiona atrybutów boskości, staje przed Ereszkigal, która każe ją zabić. Skutek jest kosmiczny: skoro bogini płodności utknęła w krainie umarłych, na ziemi ustaje wszelkie rozmnażanie. Zaniepokojone bóstwa wysyłają posłańca do boga mądrości Ea, który stwarza istotę mającą oczarować Ereszkigal i wynegocjować uwolnienie Isztar za pomocą „wody życia”.

Uwolnienie ma jednak cenę: prawo świata podziemnego wymaga zastępcy. Isztar wskazuje swojego małżonka – pasterza-boga Dumuziego, znanego w języku akadyjskim jako Tammuz – który w jej nieobecności najwyraźniej nie okazał żałoby, siedząc beztrosko na tronie w odświętnych szatach. Demony ściągają go do podziemi w jej miejsce. W wersji akadyjskiej tabliczka kończy się fragmentarycznie: pojawia się siostra Dumuziego, Geisztinanna, opłakująca brata, oraz wzmianki o rytualnych czynnościach – kadzidle, muzyce fletu, namaszczeniu – które zdają się instrukcją dla żałobnego kultu.

Tekst z Niniwy to nie jedyna wersja tej historii. Starsza, obszerniejsza (ok. 400 wersów) kompozycja sumeryjska, „Zstąpienie Inany do świata podziemnego”, powstała już około 1700 r. p.n.e. To w niej jasno określono cykliczność losu boga: Dumuzi ma spędzać w podziemiach pół roku, a drugie pół – zastępowany przez siostrę – wracać na ziemię, co tłumaczono jako mitologiczny obraz corocznego więdnięcia i odradzania się roślinności. Krótsza redakcja akadyjska, znana zarówno z Niniwy, jak i z Aszur, gdzie znaleziono drugą kopię, jest pod tym względem mniej jednoznaczna, ale potwierdza, że mit wciąż funkcjonował, gdy Tammuz był już patronem osobnego miesiąca kalendarza, obchodzonego publicznymi lamentami.

Powiązanie z Pismem

Jedyne miejsce w całej Biblii, w którym pada imię Tammuz, to Ezechiel 8. Prorok, przebywający wśród wygnańców w Babilonii, opisuje wizję z szóstego roku niewoli Jojakina (ok. 592 r. p.n.e.), w której zostaje przeniesiony „w duchu” do Jerozolimy i oprowadzony po świątyni – każde pomieszczenie ukazuje gorszą formę bałwochwalstwa. Po bożku zazdrości przy bramie i starszyźnie kadzącej wizerunkom zwierząt, dochodzi do sceny przy wejściu do bramy północnej:

„I zaprowadził mnie do wejścia bramy domu Pana, która znajdowała się po stronie północnej, a oto siedziały tam kobiety opłakujące Tammuza” (Ez 8,14 UBG).

Wers poprzedzający i następny nadają scenie wagę: „Czy widziałeś to, synu człowieczy? Odwróć się znowu i zobaczysz jeszcze większe obrzydliwości niż te” (Ez 8,15 UBG) – po czym prorok trafia na wewnętrzny dziedziniec, gdzie dwudziestu pięciu mężczyzn czci słońce, odwróconych plecami do świątyni. Płacz nad Tammuzem jest więc jednym ze szczebli na drabinie coraz cięższych „obrzydliwości”, kończącej się pytaniem retorycznym: „Czy to zbyt mało dla domu Judy czynić takie obrzydliwości, jakie tu czynią?” (Ez 8,17 UBG).

Hebrajskie תַּמּוּז (Tammuz) to bezpośrednia transkrypcja akadyjskiego imienia tego samego boga, którego sumeryjskim pierwowzorem jest Dumuzi z opisanego wyżej mitu. Nie jest to więc odrębne, lokalne bóstwo judzkie, lecz import z kultury mezopotamskiej – prawdopodobnie za pośrednictwem wpływów asyryjskich, silnych w Judzie w VII wieku p.n.e., w okresie panowania króla Manassesa, o którego synkretystycznych praktykach kultowych wprost mówi 2 Księga Królewska 21. Co ciekawe, to samo imię przetrwało w zupełnie innej roli: po niewoli babilońskiej Żydzi przejęli babiloński system nazw miesięcy, a czwarty miesiąc kalendarza – przypadający na przełom czerwca i lipca, dokładnie w porze dawnych lamentów nad zmarłym bogiem – nosi do dziś nazwę Tammuz.

Niektórzy komentatorzy widzą dalekie echo tych samych wierzeń w Iz 17,10–11, gdzie prorok wyśmiewa lud, który zasadza „rozkoszne sadzonki” zbierające w dniu żniwa jedynie „mnóstwo smutku” – co łączą ze znanym w basenie Morza Śródziemnego zwyczajem sadzenia szybko więdnących „ogródków Adonisa” (Adonis to grecka odmiana tego samego umierającego boga wegetacji). Związek ten ma jednak charakter interpretacyjny, mniej oczywisty niż w Ez 8,14.

Co pewne, a co dyskutowane

  • Pewne: tabliczka K.162 z „Zejściem Isztar” istnieje, pochodzi z Niniwy (Kujundżik) i wchodziła w skład biblioteki Aszurbanipala; przechowuje ją British Museum, a jej tekst i katalogowanie potwierdzają zarówno strona muzeum, jak i niezależna baza Cuneiform Digital Library Initiative (CDLI).
  • Pewne: równanie językowe Tammuz (hebr.) = Duʾzu/Tammuz (akad.) = Dumuzi (sum.) jest przyjmowane niemal jednomyślnie przez asyriologów i biblistów od XIX wieku; sam fakt wystąpienia tego imienia w Ez 8,14 nie budzi wątpliwości tekstowych.
  • Dyskutowane: mechanizm i moment dotarcia kultu do Judy – jedni łączą go wprost z dominacją polityczną Asyrii i synkretyzmem Manassesa w VII w. p.n.e., inni wskazują, że pokrewne kulty umierającego boga wegetacji (ugarycki Baal, później Adonis) miały w Kanaanie starsze, niezależne korzenie, więc „import” mógł raczej wzmocnić istniejącą tradycję niż być jednorazowym zapożyczeniem.
  • Dyskutowane: zakończenie tabliczki akadyjskiej jest fragmentaryczne – wiersze o obrzędach żałobnych tłumacze rekonstruują częściowo przez porównanie z odrębną kompozycyjnie wersją sumeryjską, co wprowadza margines niepewności co do szczegółów rytuału. Sam tekst Ez 8,14 zaś nie opisuje przebiegu obrzędu poza faktem płaczu kobiet, więc powiązanie z treścią tabliczki ma charakter tematyczny i etymologiczny, nie dokumentacyjny.
  • Sam artefakt i identyfikacja imienia są na tyle mocno potwierdzone źródłowo, że temat pozostaje w statusie „potwierdzone” – dyskusyjne są wyłącznie drogi i dokładna forma przenikania kultu do Jerozolimy, a nie istnienie mitu czy poprawność odczytania imienia Tammuz.

Znaczenie

To zestawienie pokazuje coś więcej niż ciekawostkę filologiczną. Ezechiel nie krytykuje abstrakcyjnego „pogaństwa” – wskazuje na konkretny, dobrze udokumentowany kult znany całemu ówczesnemu Bliskiemu Wschodowi, którego treść możemy dziś odczytać wprost z gliny spisanej w Niniwie. Fakt, że taki obrzęd odprawiano tuż przy wejściu do domu Jahwe (PAN), tłumaczy surowość wyroku, jaki Ezechiel ogłasza w dalszych rozdziałach: świątynia jest duchowo skażona, zanim fizycznie zniszczą ją Babilończycy.

Mit o Isztar i Tammuzie rzuca też światło na religijne tło, z którym mierzyła się wiara biblijna: to opowieść o bogini zależnej od ratunku z zewnątrz i bogu, który cyklicznie ginie i wraca wraz z porami roku – obraz religijności podległej kaprysom natury. Biblia nie podejmuje z tym mitem polemiki teologicznej, lecz nazywa go „obrzydliwością” niedopuszczalną w miejscu kultu jednego, żywego Boga. Ciekawym epilogiem jest to, że samo imię przetrwało w neutralnej, kalendarzowej formie jako nazwa miesiąca tammuz, używana w judaizmie do dziś.

Źródła

Więcej wpisów