Skrybowie Biblia

Prawa średnioasyryjskie

Prawa średnioasyryjskie

Autor:

Redakcja Odkryj Biblię

w

W zbiorach Muzeum Sztuki Starożytnego Bliskiego Wschodu w Berlinie leży gliniana tabliczka, którą badacze nieformalnie nazywają „zwierciadłem kobiet” – bo niemal w całości poświęcona jest ich prawom i karom. Powstała w Asyrii, prawdopodobnie w XI wieku p.n.e., mniej więcej w czasach, gdy w Kanaanie kształtowało się prawo Izraela. Jedna z jej klauzul – o uwiedzeniu niezamężnej dziewicy – brzmi zaskakująco podobnie do przepisu z Księgi Wyjścia. Czy to przypadek, wspólne dziedzictwo prawne Bliskiego Wschodu, czy może różnice między oboma tekstami mówią więcej niż podobieństwa?

Czym jest to „odkrycie”

Tak zwane prawa średnioasyryjskie (ang. Middle Assyrian Laws, w skrócie MAL) to zbiór kilkunastu glinianych tabliczek prawniczych odkopanych w ruinach Assur – starożytnej stolicy Asyrii, dziś stanowiska Kalat Szirkat w Iraku. Wydobyto je podczas wykopalisk Niemieckiego Towarzystwa Orientalistycznego (Deutsche Orient-Gesellschaft), prowadzonych przez Waltera Andrae w latach 1903–1914. Odsłonięto wtedy świątynie, zigurat i pałace Assur, a przy okazji ponad 16 tysięcy tabliczek klinowych – w tym zestaw tekstów prawnych oznaczanych dziś literami od A do O.

Najlepiej zachowaną z nich jest tabliczka A (numer inwentarzowy VAT 10000, przechowywana w berlińskim Vorderasiatisches Museum; w katalogu klinowym figuruje jako KAV 1). Bywa nazywana „zwierciadłem kobiet” (niem. Frauenspiegel – termin ukuty przez asyriologów Paula Koschakera i Mariano San Nicolò), bo zawiera ok. 55–59 paragrafów (część fragmentaryczna), z których zdecydowana większość dotyczy kobiet – jako sprawczyń albo ofiar przestępstw. Tekst opublikował Otto Schroeder (1920), pełne wydanie krytyczne z tłumaczeniem na angielski przygotowali G. R. Driver i John C. Miles (1935), a standardowym odniesieniem pozostaje edycja Marthy T. Roth, Law Collections from Mesopotamia and Asia Minor (1997).

Treść tabliczki A obejmuje m.in. przepisy o cudzołóstwie i gwałcie, uwiedzeniu niezamężnej dziewicy, poronieniu (także spowodowanym przez samą kobietę), czarach, prawie wdowy do utrzymania, podziale majątku małżeńskiego, a także – co szczególnie znane – zasady zasłaniania głowy. Żony, córki i wdowy po wolnych Asyryjczykach musiały nosić w miejscach publicznych zasłonę; nierządnicom i niewolnicom było to zakazane, a złamanie zakazu karano pięćdziesięcioma uderzeniami i polaniem głowy smołą. Inne kary są równie surowe: obcinanie nosa, uszu lub palców, chłosta, praca na rzecz króla, a dla kobiety, która sama spowodowała u siebie poronienie – wbicie na pal bez prawa pochówku. Jeden z paragrafów wprost zezwala mężowi na bicie żony i wyrywanie jej włosów, zastrzegając, że „nie popełnia przez to wykroczenia”.

Najstarsza zachowana kopia nosi formułę datacyjną z czasów króla Tiglat-Pilesera I (ok. 1114–1076 p.n.e.), stąd datowanie „ok. 1075 p.n.e.”. Sam materiał prawny jest prawdopodobnie starszy i sięga XIV–XIII w. p.n.e., a zachowany egzemplarz to najpewniej kopia wcześniejszej tradycji.

Powiązanie z Pismem

Prawa średnioasyryjskie nie mają bezpośredniego związku z konkretnym wydarzeniem biblijnym – nie ma w nich wzmianki o Izraelu. Ich wartość jest inna: to materiał porównawczy, pokazujący prawo świata, w którym powstawała Tora. Prawo Izraela, przekazane – jak wierzy tradycja biblijna – przez Jahwe (PAN) za pośrednictwem Mojżesza, korzysta z tej samej formy prawniczej co teksty mezopotamskie: kazusów typu „jeśli ktoś… to…”. Widać to w rozdziale 22 Księgi Wyjścia.

Weźmy przepis o odszkodowaniu za kradzież zwierzęcia: „Jeśli ktoś ukradnie wołu lub owcę i zabije je albo sprzeda, odda pięć wołów za jednego wołu i cztery owce za jedną owcę” (Wj 22,1 UBG). To ta sama logika co w prawach mezopotamskich – odpowiedzialność materialna za szkodę – ale skala kar w prawie średnioasyryjskim bywa nieporównanie surowsza: tam, gdzie Tora każe zapłacić wielokrotność wartości, tabliczka A sięga po okaleczenie, chłostę lub śmierć, i to często za przewinienia, które w Izraelu kończyłyby się grzywną.

Bardziej bezpośrednie podobieństwo instytucjonalne dotyczy uwiedzenia niezamężnej dziewicy. Prawo biblijne stanowi: „Jeśli ktoś uwiedzie dziewicę, która nie jest poślubiona, i położy się z nią, musi jej dać posag i weźmie ją sobie za żonę. Jeśli jej ojciec żadną miarą nie zgodzi się dać mu jej, odważy pieniądze według zwyczaju panieńskiego posagu” (Wj 22,16–17 UBG). Paragrafy 55–56 tabliczki A regulują niemal identyczną sytuację: sprawca płaci ojcu odszkodowanie, a ten decyduje, czy wydać córkę za mąż. Różnica pojawia się w wariancie gwałtu – tekst asyryjski przewiduje tam potrójną cenę posagu oraz zasadę zastępczą (żona sprawcy mogła zostać wydana na analogiczną krzywdę), której Tora nie zna.

Podobną zbieżność, a zarazem różnicę w konsekwencjach, widać przy czarach. Tora nakazuje: „Nie zostawisz czarownicy przy życiu” (Wj 22,18 UBG) – a jeden z paragrafów tabliczki A przewiduje śmierć zarówno dla mężczyzny, jak i kobiety uprawiających czary. Najostrzej różnica wrażliwości społecznej widać jednak w przepisach o osobach słabszych. Zaraz po prawie o czarach Tora dodaje: „Nie zrobisz krzywdy przybyszowi ani nie będziesz go uciskać, gdyż i wy byliście przybyszami w ziemi Egiptu” oraz „Nie będziecie dręczyć żadnej wdowy ani sieroty” (Wj 22,21–22 UBG) – z zapowiedzią gniewu Bożego wobec krzywdzicieli. W prawach średnioasyryjskich wdowa ma wprawdzie zagwarantowane utrzymanie przez rodzinę zmarłego męża, ale w tym samym zbiorze mąż otrzymuje wyraźne prawo do bicia i okaleczania żony „bez wykroczenia”. Kontrast nie polega na tym, że jeden tekst jest „dobry”, a drugi „zły” – oba są prawem epoki patriarchalnej – lecz na tym, gdzie każdy z nich stawia granicę ochrony słabszych.

Co pewne, a co dyskutowane

Niepodważalne są: istnienie tabliczki A, jej numer inwentarzowy (VAT 10000) i miejsce przechowywania (Vorderasiatisches Museum, Berlin), okoliczności odkrycia (wykopaliska DOG w Assur, 1903–1914, kierownictwo Andrae), historia publikacji (Schroeder 1920, Driver i Miles 1935, Roth 1997) oraz treść większości paragrafów – od stu lat weryfikowana niezależnie przez różnych badaczy.

  • Dokładna liczba paragrafów – w literaturze od „ponad 55” do 59, zależnie od tego, czy liczy się tylko czytelne klauzule, czy też rekonstrukcje z uszkodzeń.
  • Data powstania samego prawa (nie tylko kopii) – egzemplarz wiąże formuła datacyjna z czasami Tiglat-Pilesera I, ale zwyczaje mogą sięgać XIV–XIII w. p.n.e. (czasy Aszur-uballita I lub Tukulti-Ninurty I). Nie ma zgody, czy to celowy kodeks królewski, czy szkolny zbiór kazusów.
  • Charakter tekstu – jak przy Hammurabim, spór dotyczy tego, czy takie tabliczki były realnie egzekwowanym prawem sądowym, czy raczej scholastyczną kompilacją skrajnych kazusów bez dowodu na dosłowne stosowanie.
  • Relacja do prawa biblijnego – część badaczy (np. David P. Wright) widzi bezpośredni wpływ tradycji mezopotamskiej na Kodeks Przymierza; inni (m.in. Tikva Frymer-Kensky) mówią raczej o wspólnym dziedzictwie regionu – nie ma dowodu, że autorzy biblijni znali tę konkretną tabliczkę.

Status „potwierdzony” dotyczy tu samego znaleziska archeologicznego i jego treści – to nie budzi wątpliwości. Nie oznacza to potwierdzenia bezpośredniej zależności tekstowej między prawem asyryjskim a Torą; to relacja porównawcza, a nie dowód wpływu.

Znaczenie

Wartość praw średnioasyryjskich dla czytelnika Biblii nie polega na tym, że „udowadniają” one cokolwiek w Piśmie – nie ma tu żadnego bezpośredniego odniesienia do historii biblijnej. Ich znaczenie jest inne: dają datowany punkt odniesienia, dzięki któremu można ocenić, co w prawie Tory było typowe dla regionu, a co wyjątkowe. Wspólna forma kazusowa, troska o odszkodowanie za szkodę czy instytucja uwiedzenia niezamężnej dziewicy pokazują, że Izrael nie tworzył swojego prawa w próżni, lecz w ramach szerszej kultury prawnej starożytnego Bliskiego Wschodu.

Zarazem zestawienie uwidacznia różnice, łatwe do przeoczenia przy lekturze Tory w oderwaniu od kontekstu. Prawo średnioasyryjskie należy do najsurowszych znanych kodeksów regionu pod względem kar cielesnych wobec kobiet i przyzwolenia na przemoc domową usankcjonowaną wprost przez tekst prawny. Prawo biblijne, choć wyrosłe w tej samej epoce patriarchalnej, w wielu miejscach – jak nakaz ochrony wdowy, sieroty i cudzoziemca w Wj 22 – formułuje wyraźne ograniczenia władzy silniejszego nad słabszym, motywowane teologicznie. To w takich zestawieniach – nie w sensacyjnych „dowodach” – archeologia klinowa oddaje realną przysługę studiowaniu Biblii: pozwala zobaczyć tekst na tle epoki, a nie w oderwaniu od niej.

Źródła

Więcej wpisów