Skrybowie Biblia

Babilońska mapa świata (Imago Mundi)

Babilońska mapa świata (Imago Mundi)

Autor:

Redakcja Odkryj Biblię

w

Kawałek gliny wielkości dłoni, zapisany drobnym pismem klinowym, a na nim narysowany krąg. W środku miasto nad rzeką, dookoła pierścień wody, a za nim siedem czy osiem trójkątów – ziemie, do których nikt normalny nie dopłynie. Czy babilońscy pisarze VIII–VII w. p.n.e. wyobrażali sobie świat aż tak podobnie do tego, co czytamy w Księdze Rodzaju o wodzie krążącej wokół lądu i o górach, na których osiadła arka? Co ta niewielka tabliczka z Sippar mówi o wyobraźni sąsiadów – a czasem wrogów – starożytnego Izraela?

Babilońska mapa świata (Imago Mundi)
Fot. Osama Shukir Muhammed Amin FRCP(Glasg), CC BY-SA 4.0, via Wikimedia Commons

Czym jest to „odkrycie”

Tabliczka znana jako Imago Mundi (łac. „obraz świata”) albo po prostu Babilońska Mapa Świata trafiła do British Museum w 1882 roku, wykopana rok wcześniej przez Hormuzda Rassama w Sippar (dziś Tell Abu Habba w Iraku, ok. 60 km na północ od Babilonu). W katalogu muzeum figuruje pod numerem BM 92687. Ma zaledwie 12,2 cm wysokości i 8,2 cm szerokości. Tekst przetłumaczono po raz pierwszy w 1889 r. (Friedrich Peiser), a klasyczne opracowanie naukowe przygotował Wayne Horowitz („The Babylonian Map of the World”, „Iraq” 50, 1988).

Obiekt składa się z trzech elementów: samej mapy, krótkiego tekstu nad nią oraz dłuższego opisu na odwrocie. Okrągły w rysunku Babilon (właściwie prostokąt symbolizujący miasto) leży w centrum, przecięty dwiema liniami Eufratu. Wokół rozmieszczone są nazwy znanych krain – Asyria na północy, Elam z Suzą na południu, górzyste Urartu na północnym wschodzie. Całość otacza podwójny krąg opisany jako marratu, „gorzka rzeka” – ocean okalający ląd. Za nim narysowano siedem lub osiem trójkątów, tzw. nagû – „regiony” lub „wyspy”, do których dotarcie zajmuje podobno siedem podwójnych mil, a niejeden podróżny ginie po drodze. Tekst nad mapą nawiązuje do mitu kosmogonicznego: bóg Marduk miał rozdzielić pierwotny słony ocean, uosabiany przez boginię Tiamat, i z jej ciała ukształtować ląd i niebo; pojawiają się tam też postacie legendarne – Utnapisztim, bohater babilońskiej opowieści o potopie znanej z Eposu o Gilgameszu, oraz dawni władcy Sargon Akadyjski i Nur-Dagan. Odwrocie opisuje kolejno każdy z ośmiu nagû: co się w nim znajduje i jakie niebezpieczeństwa czyhają po drodze – podobno nawet skrzydlaty ptak nie jest w stanie bezpiecznie ich przemierzyć.

Kolofon (dopisek pisarza) informuje, że tabliczkę skopiowano ze starszego oryginału, a jej autor był potomkiem niejakiego Ea-bel-ili – imienia znanego skądinąd z rodu pisarzy z Borsippy, co każe sądzić, że mimo znalezienia w Sippar tekst powstał właśnie tam. Obecność nazw takich jak Asyria, Urartu czy Bit-Jakin pozwala datować treść nie wcześniej niż na IX w. p.n.e., najprawdopodobniej na koniec VIII lub VII w. p.n.e. – okres neobabiloński, do którego przypisuje ją też roadmapa tego cyklu.

Ciekawostka badawcza: przez ponad sto lat brakującego górnego trójkąta nie dało się powiązać z żadnym fragmentem opisu na odwrocie. Dopiero w połowie lat 90. XX wieku Edith Horsley, wówczas studentka zajęć prowadzonych przez kuratora British Museum Irvinga Finkela, odnalazła w archiwum muzeum maleńki, niezidentyfikowany dotąd fragment tabliczki. Pasował on idealnie do luki i zawierał słowo pozwalające przyporządkować opis czwartego nagû – tego położonego najbliżej Urartu.

Powiązanie z Pismem

Tekst opisujący ów czwarty region wspomina, że coś jest „grube jak miara parsiktu” – a termin ten w literaturze babilońskiej pojawia się gdzie indziej wyłącznie przy opisie wymiarów legendarnej arki. Irving Finkel zaproponował odczytanie, że ten trójkąt – leżący tuż obok Urartu – miał w wyobraźni babilońskich skrybów oznaczać okolicę, w której zatrzymała się mityczna arka po potopie. Urartu to babiloński i asyryjski odpowiednik biblijnego Ararat: „I arka osiadła na górach Ararat w siódmym miesiącu, siedemnastego dnia tego miesiąca” (Rdz 8,4 UBG) – ten sam górzysty kraj na północ od Mezopotamii, dobrze znany Asyryjczykom i Babilończykom, starotestamentowi autorzy nazywali Araratem.

Poza wątkiem potopu tabliczka niesie szkic kosmologii bliski Rdz 1: ląd jako wyspa pośród wód, które trzeba było „zebrać”, by ukazała się sucha powierzchnia: „Niech się zbiorą w jednym miejscu wody, które są pod niebem, i niech się ukaże sucha powierzchnia. […] I Bóg nazwał suchą powierzchnię ziemią, a zbiorowisko wód – morzami” (Rdz 1,9-10 UBG). Ten sam obraz – świat jako krąg otoczony wodami – powraca w poezji mądrościowej: „Wodom nakreślił granice, aż nastąpi koniec światłości i ciemności” (Hi 26,10 UBG) oraz „ten, który zasiada nad okręgiem ziemi” (Iz 40,22 UBG). To nie znaczy, że autorzy biblijni „przepisali” babilońską mapę – raczej, że ludzie starożytnego Bliskiego Wschodu dzielili wspólny zestaw obrazów opisujących widzialny świat: dysk lądu, otaczający go ocean, góry na krańcach. Różnica jest jednak zasadnicza i dotyczy nie geografii, lecz teologii: w micie babilońskim ląd powstaje z ciała pokonanej w walce bogini Tiamat, a w Rdz 1 Jahwe (PAN) oddziela wody słowem, bez walki i bez rywala.

Co pewne, a co dyskutowane

  • Pewne: tabliczka BM 92687 jest autentyczna, pochodzi z wykopalisk Hormuzda Rassama w Sippar (1881), jest w British Museum od 1882 r., a jej podstawowy układ – Babilon w centrum, otaczający ocean, trójkątne regiony na obrzeżach – jest bezsporny, opisany od pierwszego tłumaczenia (Peiser 1889) po klasyczne studium Horowitza (1988).
  • Dyskutowane – dokładna data: część katalogów datuje tabliczkę ogólnie na „ok. VI w. p.n.e.” wg kroju pisma, podczas gdy analiza nazw krain (Urartu, Bit-Jakin) wskazuje raczej na skopiowanie starszego oryginału z końca VIII lub VII w. p.n.e.
  • Dyskutowane – miejsce powstania: tabliczkę znaleziono w Sippar, ale rodowód pisarza wskazuje na Borsippę jako miejsce redakcji – rekonstrukcja pośrednia, oparta na porównaniu imion w innych dokumentach, nie na bezpośrednim zapisie.
  • Dyskutowane – identyfikacja z arką Noego: odczytanie Finkela, łączące termin parsiktu z wymiarami arki, jest przekonującą, lecz wciąż interpretacyjną hipotezą – opiera się na jednym uszkodzonym fragmencie i analogii do innej tabliczki opisującej łódź Utnapisztima/Atrahasisa. Nie wszyscy asyriolodzy traktują to jako rozstrzygające; ostrożniejsze ujęcia (np. World History Encyclopedia) piszą jedynie, że mapa „odzwierciedla mitologiczny obraz świata”, bez wskazania miejsca na arkę.
  • Dyskutowane – spójność tabliczki: różnice stylistyczne między mapą, tekstem nad nią i na odwrocie sugerują, że mogła powstać z połączenia odrębnych wcześniejszych tekstów, a nie jako jednolite dzieło jednego autora.
  • Status „potwierdzone” z roadmapy dotyczy istnienia, pochodzenia i datowania obiektu – to fakty udokumentowane. Powiązanie z Araratem/arką to interpretacja (dobrze uargumentowana), którą warto traktować jako możliwe odczytanie, nie pewnik.

Znaczenie

Imago Mundi bywa nazywana najstarszą zachowaną „mapą świata” w sensie schematycznym – to nie mapa nawigacyjna czy geograficzna w naszym rozumieniu, lecz obraz kosmosu: diagram relacji między znanym światem a otaczającą go sferą mitu. Właśnie dlatego jest cenna dla czytelnika Biblii – pokazuje, jaki „obraz świata” nosili w głowach ludzie starożytnego Bliskiego Wschodu, gdy słyszeli o wodach pod niebem, otchłani wokół lądu czy górach na krańcu ziemi.

Tabliczka nie „dowodzi”, że wydarzenia z Rdz 8 miały miejsce dokładnie tak, jak opisuje Pismo – nie taka jest jej rola. Pokazuje raczej, że obrazowanie z Księgi Rodzaju – dysk lądu otoczony wodami, góry jako granica świata, potop, po którym ocalali szukają miejsca dla arki – nie było dla starożytnych odbiorców niczym abstrakcyjnym. To powszechny język epoki, którym posługiwali się kapłani Marduka w Babilonie i autorzy tekstów biblijnych – każda strona wypełniając go inną treścią teologiczną. To zaproszenie, by czytać Rdz 1–9 nie jako traktat konkurujący z nauką, lecz jako tekst mówiący starożytnym językiem obrazów o Bogu, który – w odróżnieniu od Marduka – porządkuje świat bez walki i bez rywala.

Źródła

Więcej wpisów