Skrybowie Biblia

Monumentalny grobowiec „rodziny Annasza” arcykapłana

Monumentalny grobowiec „rodziny Annasza” arcykapłana

Autor:

Redakcja Odkryj Biblię

w

Na południowym zboczu Doliny Hinnom, tam gdzie łączy się ona z Doliną Cedron, od stuleci stoi jeden z najbogaciej zdobionych grobowców z czasów Jezusa. Podróżnicy i badacze od dawna zastanawiali się, do kogo należał — na tyle był okazały, że musiał kryć szczątki kogoś z najwyższych kręgów Jerozolimy. W 1994 roku dwoje badaczy zaproponowało konkretną odpowiedź: to grobowiec Annasza, teścia Kajfasza, przed którym Ewangelia Jana stawia aresztowanego Jezusa jako pierwszego z przesłuchujących. Czy ta atrakcyjna hipoteza wytrzymuje konfrontację ze źródłami?

Monumentalny grobowiec „rodziny Annasza” arcykapłana
Public domain, via Wikimedia Commons

Czym jest to „odkrycie”

Mowa o kompleksie grobowym w rejonie zwanym Akeldamą (aram. „pole krwi”), blisko klasztoru św. Onufrego, tam gdzie stok Doliny Hinnom opada ku Dolinie Cedron, naprzeciw wzgórza Syjon. To jedna z największych nekropolii Jerozolimy z okresu Drugiej Świątyni — ok. osiemdziesięciu grobowców wykutych w skale, głównie z okresu herodiańskiego (37 r. p.n.e. – 70 r. n.e.). Miejsce znano od dawna, ale dopiero prace budowlane w 1989 r., gdy buldożery odsłoniły nieznane komory, skłoniły Israel Antiquities Authority do formalnych wykopalisk. Ich wyniki opublikowali Gideon Avni i Zvi Greenhut w tomie „The Akeldama Tombs” (IAA Reports 1, 1996).

Jeden z grobowców wyróżnia się szczególnie bogatą dekoracją — prawdopodobnie najbardziej ozdobny z okresu Drugiej Świątyni w całej Jerozolimie. Fasada miała kolumny w układzie distyle in antis (dwie kolumny między pilastrami), półkoliste nisze po bokach wejścia i fragment muszli konchowej nad portalem, choć wydobywanie kamienia mocno uszkodziło samo wejście. We wnętrzu centralną komorę wieńczy rozeta o 32 płatkach wyrzeźbiona w suficie (porównywalną, mniejszą ma tzw. Grobowiec Absaloma), a ściany zdobią naśladujące architekturę belkowania, akroteriony i liście akantu w narożach. Z trzech ścian bocznych prowadzą wnęki grobowe (kokim). Z wejścia rozciąga się widok na Wzgórze Świątynne.

To właśnie ten grobowiec Leen i Kathleen Ritmeyer — architekt i badaczka rekonstrukcji biblijnej Jerozolimy — zidentyfikowali w artykule „Akeldama: Potter’s Field or High Priest’s Tomb?” (Biblical Archaeology Review, XI/XII 1994) jako grobowiec Annasza. Podstawą nie jest inskrypcja, lecz fragment „Wojny żydowskiej” Józefa Flawiusza. Opisując mur oblężniczy Tytusa wokół Jerozolimy (70 r. n.e.), Flawiusz notuje, że biegł on „w dół do doliny Źródła [Rogel], skąd wznosił się znów przy pomniku Annasza, arcykapłana” (Wojna żydowska 5,504–507). Ponieważ opis ten odpowiada okolicom styku Hinnom i Cedronu, Ritmeyerowie uznali, że najbardziej okazały grobowiec tego rejonu — jedyny ze śladami dawnej nadbudowy, typowej dla widocznego z daleka monumentu-„nefesz” — to właśnie „pomnik Annasza” Flawiusza.

Powiązanie z Pismem

Annasz (hebr. Chanan) był arcykapłanem w latach 6–15 n.e., mianowanym przez rzymskiego namiestnika Kwiryniusza wkrótce po tym, jak Judea trafiła pod bezpośrednie rządy Rzymu. Formalnie stracił urząd w 15 r., lecz jego wpływ się na tym nie skończył: pięciu jego synów oraz zięć Kajfasz kolejno obejmowali urząd arcykapłana — sytuacja, jak zaznacza Flawiusz, bez precedensu. Ewangelie i Dzieje Apostolskie oddają ten stan rzeczy — Annasz wciąż jest tytułowany „najwyższym kapłanem” obok urzędującego formalnie Kajfasza:

  • „Za najwyższych kapłanów Annasza i Kajfasza doszło słowo Boże do Jana, syna Zachariasza, na pustyni” (Łk 3,2 UBG) — obaj wymienieni obok siebie, choć formalnie urząd sprawował już tylko Kajfasz.
  • „I zaprowadzili go najpierw do Annasza, bo był teściem Kajfasza, który tego roku był najwyższym kapłanem” (J 18,13 UBG) — Jan wyjaśnia, dlaczego aresztowanego Jezusa prowadzą najpierw do byłego, a nie urzędującego arcykapłana.
  • „Bo Annasz odesłał go związanego do Kajfasza, najwyższego kapłana” (J 18,24 UBG) — po wstępnym przesłuchaniu (J 18,19–23) Annasz odsyła Jezusa dalej.
  • „I Annasz, najwyższy kapłan, i Kajfasz, Jan, Aleksander i ilu ich było z rodu najwyższych kapłanów” (Dz 4,6 UBG) — lata później Annasz nadal na czele rodu przesłuchuje Piotra i Jana.

Sam tekst biblijny nic nie mówi o grobowcu Annasza — to osobny wątek, doczepiony do postaci znanej z Ewangelii dopiero przez późniejszą archeologię i lekturę Flawiusza.

Co pewne, a co dyskutowane

Pewne jest, że grobowiec istnieje, jest datowany na okres herodiański (I w. p.n.e. – I w. n.e.) na podstawie architektury i kontekstu nekropolii, i należy do najbardziej wystawnych grobowców żydowskich znanych z Jerozolimy tej epoki — świadczy więc o istnieniu w mieście rodzin na tyle zamożnych i wpływowych, by wznieść taki monument. Pewne jest też, że Flawiusz w opisie muru oblężniczego Tytusa rzeczywiście wspomina „pomnik Annasza arcykapłana” jako punkt orientacyjny w tej okolicy, oraz że historyczny Annasz — arcykapłan w latach 6–15 n.e., teść Kajfasza, ojciec pięciu kolejnych arcykapłanów — jest dobrze poświadczoną postacią zarówno u Flawiusza, jak i w Nowym Testamencie.

Dyskutowane pozostaje samo utożsamienie konkretnego grobowca z Annaszem. Nie znaleziono w nim żadnej inskrypcji z jego imieniem ani tytułem — cała identyfikacja opiera się na skorelowaniu opisu topograficznego Flawiusza z lokalizacją i wystawnością budowli, nie na dowodzie epigraficznym. To rozumowanie poszlakowe: przekonujące, ale niepotwierdzone niezależnym źródłem. Nawet zwolennicy tej identyfikacji nie są zgodni, który dokładnie grobowiec spośród osiemdziesięciu w Akeldamie odpowiada „pomnikowi Annasza” — obok propozycji Ritmeyerów funkcjonuje wskazanie na sąsiedni grobowiec (tzw. „Schronienie Apostołów”). Sprawę komplikuje wielowiekowe wtórne wykorzystanie grobowców oraz późniejsze uszkodzenia fasad przez wydobywanie kamienia.

Warto rozdzielić dwa miejsca, które łatwo pomylić. Grobowiec przypisywany Annaszowi leży w Dolinie Hinnom, u jej styku z Doliną Cedron, w rejonie Akeldamy. To coś innego niż tzw. Las Pokoju (hebr. Jaar ha-Szalom) koło dzielnicy Abu Tor — tam w listopadzie 1990 r. odkryto osobny grobowiec z ossuarium noszącym aramejski napis „Josef bar Kajafa”, wiązanym (również nie bez sporów) z Kajfaszem, zięciem Annasza. Oba stanowiska dotyczą tej samej rodziny, lecz są odrębnymi znaleziskami w różnych częściach miasta. Wobec braku inskrypcji w grobowcu znad Hinnom-Cedronu, klasyfikacja tego znaleziska jako sporne jest uzasadniona — hipoteza Ritmeyerów jest poważna i dobrze umotywowana topograficznie, ale pozostaje jedną z propozycji, nie ustaloną atrybucją.

Znaczenie

Nawet jeśli utożsamienie tego konkretnego grobowca z Annaszem nigdy nie zostanie ostatecznie potwierdzone, samo istnienie tak okazałej nekropolii w sąsiedztwie miejsca, które Flawiusz łączy z „pomnikiem Annasza”, potwierdza coś ważnego: rodziny arcykapłańskie Jerozolimy I wieku dysponowały majątkiem i pozycją pozwalającą na budowę monumentów tej klasy, a przekaz Flawiusza o dynastii Annasza — pięciu synach i zięciu na urzędzie arcykapłana — nie jest anegdotą, lecz opisuje realny, rozpoznawalny w krajobrazie miasta ród. Koresponduje to z obrazem z Ewangelii i Dziejów Apostolskich, gdzie Annasz mimo formalnej utraty urzędu wciąż jest traktowany jako głowa rodu i pierwsza instancja przesłuchania Jezusa.

To także pouczający przykład, jak działa archeologia biblijna w praktyce: topografia i architektura potrafią z dużym prawdopodobieństwem wskazać właściwy rejon i klasę społeczną, ale bez inskrypcji ostatnia mila — przypisanie imienia do konkretnego kamienia — pozostaje rekonstrukcją, nie faktem dowiedzionym. Zestawione z niedalekim ossuarium Kajfasza (gdzie inskrypcja istnieje, choć i tam trwa dyskusja o szczegółach), grobowiec znad Hinnom-Cedronu pokazuje pełne spektrum pewności, z jakim archeologia bywa w stanie potwierdzać świat Nowego Testamentu.

Źródła

Więcej wpisów