Skrybowie Biblia

Zimowe pałace Heroda w Jerychu

Zimowe pałace Heroda w Jerychu

Autor:

Redakcja Odkryj Biblię

w

Ewangelie kilka razy prowadzą Jeszuę (Jezusa) przez Jerycho — spotyka tam celnika Zacheusza i uzdrawia ślepego Bartymeusza. Ale które Jerycho? Nie leżące w gruzach miasto z czasów Jozuego, lecz kwitnącą, luksusową oazę króla Heroda Wielkiego. Czy da się dziś zobaczyć to nowotestamentowe Jerycho — i czy naprawdę odnaleziono miejsce, w którym umierał najsłynniejszy budowniczy Judei?

Zimowe pałace Heroda w Jerychu
Fot. Chaim, CC BY-SA 3.0, via Wikimedia Commons

Czym jest to „odkrycie”

Chodzi o kompleks pałacowy odsłonięty w Tulul Abu el-Alajik, na zachodnim skraju równiny Jerycha, w miejscu, gdzie z pustynnego wąwozu Wadi Kelt (hebr. Nachal Prat) wychodzi starożytna droga z Jerozolimy. Dwa niewielkie wzgórza flankują tu wąwóz, a pozostałości z okresu Drugiej Świątyni ciągną się na obszarze rzędu stu kilkudziesięciu hektarów. To około 20 km na północny wschód od Jerozolimy, w ciepłej, nawodnionej oazie — idealnym miejscu na zimową rezydencję.

Historia badań jest długa. Już w XIX w. Charles Warren rozpoznał, że ruiny są rzymskie, a nie należą do biblijnego Jerycha. Niemcy Ernst Sellin i Carl Watzinger kopali tu w latach 1910–1911, amerykańska ekspedycja (m.in. James Pritchard) w latach 1950–1951 odsłoniła tzw. ogród zatopiony. Przełom przyniósł jednak izraelski architekt i archeolog Ehud Netzer, największy znawca budownictwa herodiańskiego, który prowadził tu zakrojone szeroko wykopaliska od 1973 r. przez około piętnaście lat (dziesięć sezonów), a potem wrócił z ekspedycją Uniwersytetu Hebrajskiego w latach 1998–2000.

Odsłonięto kilka warstw. Najpierw pałac hasmonejski, założony przez arcykapłana-władcę Jana Hirkana I (134–104 p.n.e.) i rozbudowany przez Aleksandra Jannaja (103–76 p.n.e.): budynek z freskami i stiukami, baseny, liczne mykwy (baseny do rytualnych obmyć). Kompleks ucierpiał w silnym trzęsieniu ziemi w 31 r. p.n.e.

Na tych zgliszczach Herod Wielki wzniósł trzy kolejne pałace:

  • Pierwszy pałac — na południe od Wadi Kelt, prostokątny (ok. 86 × 46 m), z dziedzińcem, basenem, łaźnią i mykwami; wzniesiony na ziemi, którą Herod dzierżawił od Kleopatry.
  • Drugi pałac — postawiony po trzęsieniu ziemi na ruinach hasmonejskich, na sztucznie usypanym wzniesieniu, z połączonymi w jeden dużym basenem.
  • Trzeci pałac — najwspanialszy, rozłożony na obu brzegach wąwozu i spięty mostem, o powierzchni ponad 3 ha. To tutaj widać najwyraźniej rzymski przepych: sunken garden (zatopiony ogród ujęty w prostokątną ramę rzędu 145 × 40 m z niszami na donice), wielki basen (ok. 32 × 18 m) oraz rozbudowana łaźnia rzymska z ogrzewanym podłogowo (hypokaustum) caldarium, zimnym frigidarium i okrągłą salą potów (sudatorium).

Najbardziej uderza technika budowy. Herod zastosował rzymskie opus reticulatum (drobne kamienie układane w ukośną „siatkę”) i opus quadratum (ciosy prostokątne), pokrywane białym lub barwnym tynkiem. W Lewancie ta technika jest wyjątkowo rzadka — badacze wnioskują, że Herod sprowadził rzemieślników wprost z Italii. Do tego dochodziły akwedukty ze źródeł Wadi Kelt oraz przypałacowa posiadłość rolna słynąca z palm daktylowych i drogocennego balsamowca (opobalsamum, „balsam judejski”), z którego pozyskiwano żywicę do perfum i lekarstw.

Powiązanie z Pismem

Herod Wielki to ten sam „król Herod”, u którego mędrcy pytają o narodzonego króla żydowskiego (Mt 2). Według Józefa Flawiusza (Wojna żydowska, Dawne dzieje Izraela) to właśnie w Jerychu, chory i cierpiący, Herod dokonał żywota w 4 r. p.n.e., po czym jego ciało w złotej lektyce przeniesiono do Herodium, gdzie miał grób. Pałace z Tulul Abu el-Alajik są więc materialnym tłem końca panowania tego władcy.

Dla czytelnika Ewangelii najważniejsze jest jednak co innego: nowotestamentowe Jerycho to właśnie to herodiańskie miasto-oaza, odrębne od starotestamentowego kopca Tell es-Sultan (Jerycha Jozuego). Kiedy Jeszua (Jezus) „wszedł do Jerycha i przechodził przez nie”, wchodził do miasta ukształtowanego przez Heroda i jego następców:

„A Jezus wszedł do Jerycha i przechodził przez nie. Był tam pewien człowiek, imieniem Zacheusz, przełożony celników, a był on bogaty” (Łk 19,1–2 UBG).

To, że w Jerychu urzędował „przełożony celników”, nie jest przypadkiem — miasto było zamożnym węzłem handlu balsamem i daktylami oraz punktem poboru ceł przy drodze z Zajordania. Bogactwo Zacheusza dobrze pasuje do obrazu wyłaniającego się z wykopalisk. Gdy Jezus go dostrzegł, padły słowa:

„Zacheuszu, zejdź szybko, bo dziś muszę zatrzymać się w twoim domu” (Łk 19,5 UBG).

Przy tej samej drodze rozegrała się scena z Ewangelii Marka:

„I przyszli do Jerycha. A gdy on wychodził z Jerycha ze swoimi uczniami oraz mnóstwem ludzi, ślepy Bartymeusz, syn Tymeusza, siedział przy drodze, żebrząc” (Mk 10,46 UBG).

Ta „droga” to trakt Jerozolima–Jerycho, biegnący przez Wadi Kelt tuż obok pałaców — ta sama trasa, którą w przypowieści Jezusa schodził człowiek napadnięty przez zbójców (Łk 10,30). Archeologia nie „potwierdza” tu cudu ani rozmowy z celnikiem, lecz pozwala zobaczyć realne, tętniące życiem miasto, w którym się to działo.

Co pewne, a co dyskutowane

Pewne: istnienie i charakter pałaców jest bezsporne — to najlepiej rozpoznany zespół rezydencjonalny z okresu Drugiej Świątyni w Palestynie, przebadany przez kilka ekspedycji i szczegółowo opublikowany (m.in. wielotomowe raporty Netzera wydane przez Israel Exploration Society). Rzymskie techniki budowlane, łaźnie, baseny i akwedukty są udokumentowane materialnie. Pewne jest też, że Flawiusz umiejscawia śmierć Heroda w Jerychu.

Dyskutowane:

  • Rok śmierci Heroda. Konsensus (za Emilem Schürerem) to 4 r. p.n.e., wiązany z częściowym zaćmieniem Księżyca 13 marca 4 r. p.n.e., o którym wspomina Flawiusz. Mniejszość badaczy (m.in. Andrew Steinmann, Rodger Young, John Cramer) opowiada się za 1 r. p.n.e. i całkowitym zaćmieniem ze stycznia 1 r. p.n.e. Spór ma znaczenie dla datowania narodzin Jezusa, dlatego bywa podnoszony w dyskusji o chronologii.
  • Konkretne miejsce śmierci. Flawiusz mówi „w Jerychu”, ale archeologia nie wskazuje jednej sali czy skrzydła, w którym Herod umarł — to niedopowiedzenie źródeł, nie sprzeczność.
  • Basen, w którym utopiono Arystobula III. Flawiusz opisuje utopienie młodego hasmonejskiego arcykapłana (ok. 36/35 p.n.e.) w basenie w Jerychu. Wskazywanie konkretnego basenu na stanowisku jako „tego” jest atrakcyjną, ale niepewną identyfikacją.
  • Najstarsza synagoga. Netzer zinterpretował jeden z hasmonejskich budynków (ok. 70–50 p.n.e.) jako synagogę — jedną z najstarszych znanych. Ta atrybucja jest mocno kwestionowana; część badaczy sądzi, że mógł to być np. dom zgromadzeń personelu pałacowego, a nie synagoga gminna.

Rozbieżności te nie podważają samego odkrycia — dotyczą interpretacji szczegółów, nie istnienia pałaców. Dlatego status pozostaje potwierdzony.

Znaczenie

Zimowe pałace w Jerychu nadają konkret tłu Ewangelii. „Jerycho”, przez które przechodzi Jezus, przestaje być abstrakcją — to zamożne herodiańskie miasto z pałacami, łaźniami, plantacjami balsamu i celnikami pobierającymi opłaty przy głównym trakcie. Postać bogatego „przełożonego celników” i sceneria drogi, przy której siedzi żebrzący niewidomy, wpisują się w realia gospodarcze tego miejsca.

Odkrycie oświetla też sylwetkę samego Heroda — niepohamowanego budowniczego, który sprowadzał włoskich rzemieślników i naśladował rzymski przepych. To ten sam ambitny, nieufny władca, którego z narracji o narodzeniu zna Ewangelia Mateusza. Wreszcie stanowisko przypomina o metodzie: archeologia nie „udowadnia Biblii”, ale pomaga odtworzyć świat, w którym rozgrywają się jej wydarzenia — tu wyjątkowo namacalnie, bo mury, baseny i akwedukty Heroda przetrwały dwa tysiąclecia. Symbolicznym domknięciem jest los odkrywcy: Ehud Netzer (1934–2010), który poświęcił życie architekturze Heroda i w 2007 r. odnalazł jego grób w Herodium, zginął w 2010 r. wskutek upadku na tym właśnie stanowisku.

Źródła

Więcej wpisów