Tiatyra rzadko trafia na okładki – to nie Efez z Artemizjonem ani Pergamon z wielkim ołtarzem. A jednak wśród siedmiu kościołów Apokalipsy to właśnie to niepozorne miasto zostawiło po sobie coś wyjątkowego: więcej inskrypcji cechów rzemieślniczych niż jakiekolwiek inne miasto rzymskiej Azji Mniejszej. Czy zawód „sprzedawczyni purpury”, jaki Dzieje Apostolskie przypisują Lidii z Tiatyry (Dz 16,14), da się skonfrontować z realiami tego miasta? I czy surowy list do tego zboru w Objawieniu 2 rzeczywiście rozgrywa się na tle udokumentowanych cechów?
Czym jest to „odkrycie”
Starożytna Tiatyra leży pod dzisiejszym Akhisarem w prowincji Manisa w zachodniej Turcji – śródlądowym miastem na granicy Lidii i Myzji, przy drodze łączącej Pergamon z Sardes. Ok. 290 r. p.n.e. Seleukos I Nikator ufundował tu (lub przekształcił istniejącą osadę w) kolonię wojskową, na otwartej, płaskiej równinie – trudnej do obrony, stąd historycznie mało znaczącej. W okresie rzymskim (I–II w. n.e.) zyskało za to niezwykłe znaczenie gospodarcze: z inskrypcji zbieranych od XVIII–XIX wieku (dziś rozproszonych po muzeach Manisy, Izmiru i Stambułu, część zaginęła) wynika, że działało tu więcej cechów (gr. syntechnia) niż w jakimkolwiek innym mieście rzymskiej Azji: tkaczy wełny, płócienników, wytwórców płaszczy, garbarzy, garncarzy, piekarzy, handlarzy niewolników, brązowników i farbiarzy.
Cech farbiarzy poświadczają inskrypcje CIG 3496–3498. Osobne świadectwo to TAM V.2.991 – nagrobna tablica stowarzyszenia „farbiarzy purpury Osiemnastej [ulicy]” (gr. synētheia tōn porphyrobaphōn tēs oktōkaidekatēs), które uhonorowało Menipposa (zwanego też Sewerem), syna Amiosa, pochodzącego z Tiatyry. Kamień znaleziono jednak nie w samej Tiatyrze, lecz w Salonikach (dziś Muzeum Archeologiczne w Stambule, nr kat. 271; publikacja IG X,2.1 291), datowany na koniec II w. n.e. – co dowodzi, że tiatyrańscy farbiarze purpury tworzyli zorganizowane wspólnoty również poza rodzinnym miastem.
Osobna, mniej pewna jest inskrypcja rzekomo znaleziona w Filippi w 1872 roku, honorująca Antiochosa, syna Lykosa, „Tiatyranina”, jako pierwszego wśród farbiarzy purpury – kamień zaobserwowany podobno przez jedną osobę i od tamtej pory zaginiony (więcej niżej, w sekcji o sporach).
Samo miasto pozostaje słabo przebadane archeologicznie – współczesny Akhisar w większości stoi bezpośrednio na starożytnych warstwach. Wykopaliska prowadzili Yusuf Boysal (1962), Rüstem Duyuran (1968–1969) i Engin Akdeniz (od 2011 r.), ale odsłonięty fragment to niewielki ogrodzony park w centrum miasta – kolumnowa ulica z II w. n.e. i budowla z VI w., być może kościół. Większość wiedzy o cechach Tiatyry pochodzi więc nie z wykopalisk, lecz z inskrypcji zbieranych fragmentarycznie od dwóch stuleci.
Powiązanie z Pismem
W Dziejach Apostolskich Paweł, Sylas, Tymoteusz i Łukasz docierają do Filippi, rzymskiej kolonii w Macedonii, i w szabat idą nad rzekę, gdzie zwykle gromadzono się na modlitwę. Tam spotykają kobietę z Tiatyry: „Przysłuchiwała się temu też pewna bogobojna kobieta, imieniem Lidia, z miasta Tiatyry, sprzedająca purpurę, której to serce otworzył Pan, aby uważnie słuchała tego, co mówił Paweł” (Dz 16,14). Grecki tekst nazywa ją porphyropōlis – „sprzedawczynią purpury”, a nie porphyrobaphos, czyli „farbiarką”. Rozróżnienie ma znaczenie: Łukasz przedstawia Lidię jako kupca handlującego towarem, niekoniecznie osobę zajmującą się samym farbowaniem.
Po chrzcie Lidia zaprasza podróżnych do swojego domu: „A gdy została ochrzczona razem ze swoim domem, poprosiła: Jeśli uznaliście mnie za wierną Panu, wejdźcie do mojego domu i zamieszkajcie w nim. I wymogła to na nas” (Dz 16,15) – obraz samodzielnej, dobrze sytuowanej kupcowej handlującej luksusowym towarem między Azją Mniejszą a Macedonią.
Drugie miejsce, w którym pojawia się Tiatyra, to jeden z siedmiu listów w Objawieniu, o zupełnie innym tonie: „Znam twoje uczynki i miłość, i służbę, i wiarę, i twoją cierpliwość (…). Ale mam nieco przeciwko tobie – że kobiecie Jezabel, która nazywa siebie prorokinią, pozwalasz nauczać i zwodzić moje sługi, żeby uprawiali nierząd i jedli ofiary składane bożkom” (Obj 2,19–20). Autor nawiązuje tu do starotestamentowej Jezabel, żony Achaba, symbolu odstępstwa – trudno przypuszczać, by prawdziwa mieszkanka Tiatyry rzeczywiście nosiła to imię; wygląda raczej na polemiczny przydomek nadany rywalizującej nauczycielce.
Spór ma bardzo konkretne tło gospodarcze. Skoro w mieście działały liczne cechy, a przynależność do nich bywała warunkiem prowadzenia działalności zawodowej, chrześcijanie-rzemieślnicy stawali przed dylematem: cechowe uczty często odbywały się w świątyni patronalnego bóstwa, zaczynały się od ofiary, a spożywane potem mięso pochodziło z ofiar składanych bożkom. Nauka przypisywana „Jezabel” zdaje się usprawiedliwiać udział w takich ucztach jako coś obojętnego dla wiary – stąd ostry sprzeciw autora listu.
Co pewne, a co dyskutowane
Pewne jest istnienie w Tiatyrze rozbudowanej sieci cechów, potwierdzonej niezależnie w wielu inskrypcjach (CIG 3496–3498 dla farbiarzy w samym mieście, TAM V.2.991 / IG X,2.1 291 dla stowarzyszenia farbiarzy purpury z Tiatyry w Salonikach). Obserwację, że żadne inne miasto rzymskiej Azji nie pozostawiło tylu świadectw cechowych, sformułował już Ramsay (1904) i jest ona powszechnie powtarzana w literaturze. Pewne jest też, że Dz 16,14 opisuje Lidię jako handlarkę purpurą z Tiatyry – zgodnie z poświadczoną specjalizacją tego miasta.
Dyskutowany pozostaje rodzaj barwnika, jakim faktycznie handlowano. Przez dziesięciolecia zakładano, że skoro Tiatyra leży w głębi lądu, „purpura” Lidii musiała pochodzić z korzenia marzanny (tani barwnik zwany dziś „turecką czerwienią”), a nie z kosztownych ślimaków Murex, związanych z wybrzeżem. Artykuł Davida E. Gravesa What is the Madder with Lydia’s Purple? (2017) podważa to założenie, wskazując na inskrypcje i analizy laboratoryjne dowodzące użycia barwnika z Murex również w głębi lądu. Wniosek – że Tiatyra i Lidia mogły oferować oba rodzaje tkanin, dla różnych segmentów cenowych – nie jest ostatecznie rozstrzygnięty i bywa kwestionowany.
Wątpliwa jest autentyczność inskrypcji z Filippi o Antiochosie z Tiatyry, „pierwszym wśród farbiarzy purpury” – ze względu na jednorazową obserwację kamienia w 1872 roku i jego zaginięcie, redaktorzy bazy AGRW traktują ją z ostrożnością graniczącą z podejrzeniem fałszerstwa. Nie powinna być traktowana jako niezależne potwierdzenie historii z Dziejów Apostolskich.
Nie wiadomo też, jaką rolę w handlu pełniła Lidia – producentki, importerki czy detalistki; tekst określa ją jedynie jako porphyropōlis, „sprzedawczynię”. Podobnie tożsamość „Jezabel” z Obj 2,20 – realna prorokini pod innym imieniem czy zbiorowy obraz frakcji – pozostaje sporna, choć większość komentatorów (np. Hemer, 1986) skłania się ku odczytaniu symbolicznemu.
Znaczenie
Inskrypcje cechowe z Tiatyry nie „dowodzą” historyczności Lidii ani Jezabel w sensie sądowym – nie ma tu znaleziska bezpośrednio łączącego się z konkretną osobą z Nowego Testamentu. Dają jednak wiarygodne tło: handel purpurą i struktura cechowa Tiatyry, jakie zakłada narracja Dziejów Apostolskich, rzeczywiście istniały i były na tyle znaczące, że mieszkańcy miasta pojawiali się w interesach po drugiej stronie Morza Egejskiego, aż w Filippi czy Salonikach.
Dla listu z Objawienia 2 znajomość realiów cechowych zmienia sposób czytania tekstu. Napięcie opisane w liście nie jest abstrakcyjnym potępieniem grzechu, lecz odzwierciedla konkretny, bolesny wybór rzemieślników: udział w cechowej uczcie ofiarnej mógł być warunkiem zachowania miejsca w gildii, a więc i środków do życia, podczas gdy autor listu domaga się wyjścia z tego kompromisu bez względu na koszty.
Szerzej historia Tiatyry pokazuje, jak wczesne chrześcijaństwo rozprzestrzeniało się wzdłuż istniejących sieci handlowych. Kupcy i rzemieślnicy podróżujący między Azją Mniejszą a Macedonią przenosili ze sobą nie tylko towary, lecz i nowe idee religijne – co tłumaczy, dlaczego pierwsza wspólnota w Filippi mogła uformować się wokół domu handlarki tekstyliami z odległego miasta farbiarzy.
Źródła
- William M. Ramsay, The Letters to the Seven Churches of Asia (1904) – liczba i rodzaje cechów w Tiatyrze. ccel.org
- Colin J. Hemer, The Letters to the Seven Churches of Asia in Their Local Setting (1986) – tło historyczne listów z Objawienia 2–3.
- David E. Graves, „What is the Madder with Lydia’s Purple?”, NEASB 62 (2017), s. 3–29 – rewizja poglądu o marzannie jako jedynym barwniku Lidii. researchgate.net
- Philip A. Harland (red.), baza AGRW – inskrypcje nr 44 (Filippi, Antiochos, autentyczność kwestionowana) i nr 55 (Saloniki, Menippos z Tiatyry). philipharland.com/44, philipharland.com/55
- Wikipedia: „Thyatira”, „Lydia of Thyatira” – historia miasta, cechy, dane biblijne. en.wikipedia.org/wiki/Thyatira, en.wikipedia.org/wiki/Lydia_of_Thyatira
- Marg Mowczko, „Lydia of Thyatira” – termin porphyropōlis. margmowczko.com
- Cytaty biblijne: Uwspółcześniona Biblia Gdańska (UBG), Dz 16,12–15; Obj 2,18–25.