Kiedy zmartwychwstały Jezus obiecuje zborowi w Smyrnie „koronę życia”, nie sięga po abstrakcyjną metaforę. Mieszkańcy tego miasta na co dzień patrzyli na wzgórze, które ich mówcy od pokoleń nazywali „koroną Smyrny”, i nosili monety z boginią w wieńcu-koronie na głowie. Co dokładnie kryje się pod ulicami dzisiejszego Izmiru i ile z tej opowieści o „koronie” da się dziś potwierdzić wykopaliskami, a ile to sugestywna analogia dorobiona później?
Czym jest to „odkrycie”
W centrum Izmiru, w dzielnicy Konak, znajduje się rozległe stanowisko archeologiczne Agora Smyrny (Izmir Agora Ören Yeri) – pozostałości głównego rynku i centrum administracyjno-sądowego starożytnego miasta, wpisane w 2020 r. na listę wstępną UNESCO w ramach nominacji „Historyczne miasto portowe Izmir”.
Historia miasta sięga dalej niż agora. Najstarsza Smyrna (stanowisko Bayraklı) była miastem jońskim od ok. 1000 r. p.n.e. Około 600 r. p.n.e. zniszczył ją król Alyattes i miasto na kilka stuleci przestało istnieć. Odrodziło się po podbojach Aleksandra Wielkiego: ok. 290 r. p.n.e. Antygon Jednooki i Lizymach założyli nowe miasto na stokach wzgórza Pagos (dziś Kadifekale).
Sama agora pochodzi z epoki hellenistycznej (IV w. p.n.e.), ale to, co dziś oglądają turyści, to głównie efekt odbudowy po trzęsieniu ziemi z 177/178 r. n.e. Zrujnowaną agorę odbudowano dzięki wsparciu cesarza Marka Aureliusza i żony Faustyny Młodszej – do przyznania pomocy przyczynił się mówca Aeliusz Arystydes, który w mowie żałobnej opisał katastrofę i zaapelował do cesarza. Z tej odbudowy pochodzi Brama Faustyny z reliefem cesarzowej na zworniku łuku (na drugim widnieje Marek Aureliusz) oraz ogromna bazylika – trójkondygnacyjny budynek ok. 165 na 28-29 m, jedna z największych znanych bazylik rzymskich. Wykopaliska trwają od 1932/1933 r., od 2007 r. kieruje nimi zespół prof. Akına Ersoya (Uniwersytet Katip Çelebi, Izmir).
Najciekawszym znaleziskiem są graffiti z piwnic bazyliki. Opublikowany w 2016 r. korpus (Bagnall, Casagrande-Kim, Ersoy, Tanriver, Yolaçan; ISAW/NYU Press) liczy ponad 300 tekstów i rysunków, wydrapanych rylcem lub pisanych atramentem. Tematyka: gladiatorzy, handel, okręty, rywalizacja Smyrny z Efezem o tytuł „pierwszego miasta Azji”, zagadki i gry słowne (najstarszy znany grecki „kwadrat magiczny” ze słów), notatki o chorobach oczu. Są tam też teksty o możliwie chrześcijańskim charakterze – izopsefizm zestawiający wartości liczbowe słów „pan” i „wiara” oraz aluzje do Ducha Świętego i zamęczonego biskupa.
Nad agorą, na szczycie Pagos (ok. 186 m n.p.m.), stał niegdyś akropol, który mieszkańcy – jak relacjonuje Arystydes – nazywali po prostu „koroną miasta”: pierścień świątyń i budowli otaczający zaokrąglony wierzchołek góry, widoczny z daleka i uwieczniany na monetach. Główna ulica, tzw. Złota, opasywała zbocza wzgórza niczym naszyjnik na szyi posągu – taki obraz miasta jako pięknej postaci stworzył sam Arystydes. Bóstwo opiekuńcze miasta, Kybele (utożsamiana z miejską Tyche), przedstawiane było na monetach w koronie murowej – z basztami i blankami – wizualnym odpowiedniku zabudowy szczytu Pagos.
Powiązanie z Pismem
List do zboru w Smyrnie to jeden z siedmiu listów z drugiego i trzeciego rozdziału Apokalipsy. Jest, obok listu do Filadelfii, jedynym bez wprost sformułowanego zarzutu – tylko słowa otuchy wobec ucisku i ubóstwa. Tekst UBG brzmi:
„A do anioła kościoła w Smyrnie napisz: To mówi pierwszy i ostatni, który był umarły, a ożył: Znam twoje uczynki, ucisk i ubóstwo – lecz jesteś bogaty – i bluźnierstwo tych, którzy mówią, że są Żydami, a nimi nie są, ale są synagogą szatana” (Obj 2,8-9 UBG).
I dalej: „Nic się nie bój tego, co masz cierpieć. Oto diabeł wtrąci niektórych z was do więzienia, abyście byli doświadczeni, i będziecie znosić ucisk przez dziesięć dni. Bądź wierny aż do śmierci, a dam ci koronę życia” (Obj 2,10 UBG). List zamyka wezwanie: „Kto ma uszy, niech słucha, co Duch mówi do kościołów: Ten, kto zwycięży, nie dozna szkody od drugiej śmierci” (Obj 2,11 UBG).
Grecki termin użyty w Obj 2,10 to stephanos – wieniec zwycięzcy zawodów albo honorowy wieniec obywatelski, a nie diadema, czyli korona królewska. Ma to znaczenie w mieście, które tożsamość budowało na takich wieńcach: bogini w koronie murowej na monetach, realny „wieniec” budowli na wzgórzu, w tle rywalizacja z Efezem o tytuł „pierwszego miasta Azji” – wyróżnienia, o które zabiegano równie zawzięcie, jak sportowcy o wieniec na stadionie.
Smyrna miała też konkretny powód do dumy z kultu cesarskiego. Tacyt (Roczniki IV, 55-56) opisuje, jak w 26 r. n.e. jedenaście miast Azji rywalizowało o prawo wzniesienia świątyni Tyberiuszowi, jego matce Liwii i senatowi – wybrał ją senat rzymski (miasto miało już od 195 r. p.n.e. jedną z pierwszych świątyń bogini Romy w ogóle). Kult cesarski był częścią lokalnej dumy na długo przed Apokalipsą – i to on, obok napięć z miejscową społecznością żydowską wspomnianą w liście („synagoga szatana”), stanowił realne tło prześladowań chrześcijan odmawiających czci cesarzowi.
Warto też zwrócić uwagę na autoprezentację mówiącego: „pierwszy i ostatni, który był umarły, a ożył” (Obj 2,8). Sama Smyrna miała za sobą historię „śmierci” (zniszczenie przez Alyattesa) i równie dramatycznego „zmartwychwstania” w piękniejszym kształcie – motyw chętnie podejmowany przez antycznych pisarzy. List zdaje się odwracać tę narrację: to nie miasto, lecz Chrystus był umarły i ożył, a „korona życia” nie jest tytułem od cesarza czy senatu, lecz nagrodą dla wiernych aż do śmierci – niezależnie od ziemskiego ubóstwa.
Co pewne, a co dyskutowane
- Pewne: wygląd agory i bazyliki, ich wymiary, chronologia budowy i odbudowy po trzęsieniu ziemi, rola Marka Aureliusza, Faustyny Młodszej i Arystydesa – potwierdzają to źródła literackie i inskrypcje z miejsca. Podobnie udokumentowany jest opis „korony Smyrny” u Arystydesa i relacja Tacyta o rywalizacji miast Azji o świątynię cesarską w 26 r. n.e.
- Dyskutowane – rok trzęsienia ziemi: część opracowań podaje 177 r. n.e., część 178 r. n.e.; różnica wynika z niejednoznaczności lokalnych rachub czasu, nie z realnego sporu co do wydarzenia.
- Dyskutowane – wiek „chrześcijańskich” graffiti: w 2012 r. pojawiła się informacja (Peter Head), że część graffiti sprzed 125 r. n.e. byłaby najstarszym śladem chrześcijaństwa na świecie. Publikacja korpusu z 2016 r. (Bagnall i współautorzy) skorygowała datację na II/III wiek n.e. – przez wzmianki o „cesarzach” w liczbie mnogiej (po 161 r.) i fazę budowlaną bazyliki, późniejszą niż trzęsienie z 177/178 r. Sensacyjna wersja sprzed korekty wciąż krąży w opracowaniach popularnych.
- Dyskutowane – data męczeństwa Polikarpa: badacze datują je na 155/156 r. n.e. albo (za Euzebiuszem) na 166/167 r. n.e. Nie zmienia to odczytania listu z Apokalipsy, napisanego ok. 95 r. n.e., dekady przed odbudową agory – „korona Smyrny” była toposem znanym już w I wieku.
- Dyskutowane – siła powiązania z Obj 2,10: że Smyrna miała swoją „koronę” z zabudowy i monety z boginią w koronie murowej, to fakt archeologiczny. Czy autor Apokalipsy świadomie nawiązywał do tego lokalnego symbolu, a nie do ogólnie rozpowszechnionego obrazu wieńca zwycięzcy, pozostaje wnioskowaniem kontekstowym, a nie dowiedzionym faktem.
Znaczenie
Agora Smyrny pokazuje, jak konkretne było środowisko listów z Apokalipsy. To nie anonimowa prowincja, lecz mieszkańcy zamożnego, dumnego ze swej urody miasta, które rywalizowało o tytuły honorowe i budowało świątynie cesarzom. W takim otoczeniu obietnica „korony życia” dla ubogiego, prześladowanego zboru brzmiała jak celowy kontrast: obok koron za lojalność i bogactwo istnieje inna – dawana za wierność aż do śmierci.
Historia graffiti jest też lekcją ostrożności: medialna wersja odkrycia („najstarsze ślady chrześcijaństwa na świecie”) okazała się przedwczesna, a rzetelna publikacja skorygowała datowanie o dziesiątki lat. Warto czekać na ostateczne opracowanie naukowe, zanim uzna się sensacyjny nagłówek za fakt.
Źródła
- Agora of Smyrna – Wikipedia – wymiary i elementy stanowiska.
- Smyrna – Wikipedia – dzieje miasta, „korona Smyrny”, Polikarp.
- Agora of Smyrna – Turkish Archaeological News – chronologia budowy i wykopalisk.
- Smyrna (İzmir) – Livius.org – historia miasta, trzęsienia ziemi, data męczeństwa Polikarpa.
- Tacyt, Roczniki IV, 55-56 – rywalizacja miast Azji o świątynię cesarską w 26 r. n.e.
- William M. Ramsay, „Letters to the Seven Churches of Asia”, rozdz. 19 – opis „korony Smyrny”.
- Recenzja „Graffiti from the Basilica…” – American Journal of Archaeology – zakres i datowanie graffiti.
- Recenzja tejże publikacji – Bryn Mawr Classical Review – metodologia datowania.
- „Christian Graffiti in Smyrna – not as early as once thought” – korekta datowania śladów chrześcijaństwa.
- Basilica Wall Inscriptions (Graffiti) – Smyrna Agorası – technika i tematyka graffiti.
- Cytaty biblijne: Uwspółcześniona Biblia Gdańska (UBG), Obj 2,8-11.