Skrybowie Biblia

Monety prokuratorów Judei: Feliks i Festus

Monety prokuratorów Judei: Feliks i Festus

Autor:

Redakcja Odkryj Biblię

w

Paweł spędza w areszcie w Cezarei Nadmorskiej dwa lata, przesłuchiwany kolejno przez dwóch rzymskich namiestników – Feliksa i jego następcę Festusa. Księga Dziejów Apostolskich opisuje ich z imienia, z tytułem, a nawet z drobnymi rysami charakteru. Czy poza tekstem biblijnym i dziełami Józefa Flawiusza istnieje jakikolwiek niezależny, materialny ślad po tych dwóch urzędnikach? Odpowiedzią są drobne brązowe monety bite w Jerozolimie za ich kadencji – zbyt małe, by kiedykolwiek trzymać w ręku więcej niż okruch chleba, a mimo to ważne dla rekonstrukcji chronologii rzymskiej Judei.

Czym jest to „odkrycie”

Mowa o tak zwanych prutah (l.mn. prutot) – najmniejszych bitych monetach brązowych z czasów rzymskiej prowincji Judea, o średnicy zaledwie 15–17 mm i wadze rzędu 2 gramów. Od 6 r. n.e., gdy Rzym odsunął od władzy Archelausa i objął Judeę bezpośrednim zarządem, kolejni namiestnicy emitowali własne serie drobnej monety z mennicy w Jerozolimie. Do dziś rozpoznano monety sześciu takich urzędników: czterech prefektów sprzed 41 r. (Koponiusza, Marka Ambibulusa, Waleriusza Gratusa i Poncjusza Piłata) oraz dwóch procuratorów z lat 50.–60. – Antoniusza Feliksa i Porcjusza Festusa, właśnie tych, przed którymi stawał Paweł.

Feliks, który sprawował urząd w latach ok. 52–58/60, wybił dwie serie, obie datowane na 14. rok panowania Klaudiusza (54 r. n.e.). Pierwsza nosi na awersie imię i tytulaturę cesarza wokół dwóch skrzyżowanych gałązek palmowych, a na rewersie – w wieńcu – imię jego żony, Julii Agrypiny Młodszej. Druga, poświęcona dzieciom cesarskim, ma na awersie skrzyżowane owalne tarcze i włócznie z imionami Nerona i Klaudiusza, a na rewersie palmę z dwoma pękami daktyli i imię Brytannika, naturalnego syna Klaudiusza. Festus, ostatni z namiestników, który w ogóle bił monetę, wyemitował już tylko jeden typ – w 5. roku panowania Nerona (58/59 r. n.e.): awers z napisem NEPWNOC („Nerona”) w wieńcu, rewers z napisem KAICAPOC („Cezara”) i gałązką palmową. Po tej emisji mennica prokuratorska w Jerozolimie zamilkła aż do wybuchu powstania żydowskiego w 66 r.

Charakterystyczne jest to, czego na tych monetach nie ma: ani Feliks, ani Festus nie umieścili na nich własnego imienia – figurują tam wyłącznie imiona cesarzy i członków ich rodziny wraz z rokiem panowania. Przypisanie emisji do konkretnego namiestnika to wniosek numizmatyków, zestawiających rok panowania widoczny na monecie z chronologią urzędowania znaną z Józefa Flawiusza i Dziejów – nie odczytanie imienia wprost z metalu. Warto zauważyć, że w przeciwieństwie do Piłata, który sięgnął po symbole rzymskiego kultu (chochelek simpulum, laska augurska lituus), Feliks i Festus trzymali się motywów neutralnych religijnie: wieńców, palm i gałązek, nawiązujących do jednego z „siedmiu gatunków” roślin biblijnego Izraela. Egzemplarze tych monet znajdują się dziś m.in. w zbiorach Muzeum Brytyjskiego, Harvard Art Museums i Detroit Institute of Arts, a katalogowane są w standardowym korpusie monet żydowskich Ja’akowa Meshorera (A Treasury of Jewish Coins).

Powiązanie z Pismem

Obaj namiestnicy pojawiają się w centralnej części Dziejów Apostolskich, w opisie procesu Pawła w Cezarei. Gdy dowódca Klaudiusz Lizjasz odsyła apostoła do namiestnika, pisze: „Klaudiusz Lizjasz najdostojniejszemu namiestnikowi Feliksowi przesyła pozdrowienia” (Dz 23,26 UBG). Paweł, stając przed nim po oskarżeniach arcykapłana Ananiasza, odpowiada rzeczowo, przyznając namiestnikowi wieloletnie doświadczenie sądowe: „Wiedząc, że od wielu lat jesteś sędzią tego narodu, tym chętniej zdam sprawę z tego, co mnie dotyczy” (Dz 24,10 UBG). Tekst zapamiętał też prywatny rys Feliksa – jego małżeństwo z żydowską księżniczką Druzyllą, córką Heroda Agryppy I, oraz strach, jaki wzbudziła w nim rozmowa Pawła o sprawiedliwości i przyszłym sądzie (Dz 24,24–25). Po dwóch latach zwłoki następuje zmiana na stanowisku: „A po dwóch latach następcą Feliksa został Porcjusz Festus. Feliks, chcąc sobie zjednać życzliwość Żydów, zostawił Pawła w więzieniu” (Dz 24,27 UBG) – to właśnie to zdanie od dziesięcioleci jest punktem odniesienia w próbach ustalenia dokładnej daty przekazania władzy.

Festus, obejmując urząd, od razu jedzie do Jerozolimy (Dz 25,1), a wkrótce mierzy się z tym samym dylematem politycznym co poprzednik, proponując Pawłowi sąd w Jerozolimie (Dz 25,9). To przed nim Paweł, powołując się na przywilej obywatela rzymskiego, wnosi apelację: „Stoję przed sądem cesarskim, gdzie należy mnie sądzić (…) Odwołuję się do cesarza” (Dz 25,10–11 UBG), na co Festus odpowiada krótko: „Odwołałeś się do cesarza? Do cesarza pójdziesz” (Dz 25,12 UBG).

Co pewne, a co dyskutowane

  • Pewne: istnienie samodzielnej rzymskiej mennicy prokuratorskiej w Jerozolimie w I w. n.e. i wybicie w niej monet datowanych na 14. rok Klaudiusza (54 r.) oraz 5. rok Nerona (58/59 r.) – to fakty numizmatyczne potwierdzone setkami zachowanych egzemplarzy i opisane w standardowych katalogach (Meshorer, RPC).
  • Pewne: sam urząd namiestnika (procuratora) Judei istniał i po 44 r. n.e. – po śmierci Heroda Agryppy I – prowincja wróciła pod bezpośredni zarząd rzymski, co potwierdzają zgodnie Józef Flawiusz i Tacyt.
  • Dyskutowane: przypisanie konkretnych emisji do imion Feliksa i Festusa jest wnioskiem pośrednim – oparte na dopasowaniu roku panowania widocznego na monecie do znanych z Józefa Flawiusza i Dziejów ram czasowych ich urzędowania, a nie na odczytaniu ich imion z monety (które się tam nie pojawiają).
  • Dyskutowane wśród historyków: dokładna data zastąpienia Feliksa przez Festusa. Propozycje w literaturze rozciągają się od ok. 55 do 61 r. n.e.; większość badaczy (m.in. F. F. Bruce) skłania się ku 59 r., wskazując na emisję Festusa z 5. roku Nerona jako jedną z poszlak numizmatycznych, inni (dawniej Conybeare i Howson) argumentowali za rokiem 60. Rozbieżność wynika z niejednoznaczności u Józefa Flawiusza i z tego, że Dzieje podają czas relatywnie („po dwóch latach”), nie kalendarzowo.
  • Nazewnictwo urzędu: greckie określenie w Dziejach wobec obu namiestników to ogólne „hegemon” (namiestnik/zarządca) – to samo słowo, którego użyto wcześniej wobec Piłata. Rzymska terminologia urzędowa zmieniła się z „prefekta” (praefectus, poświadczone na tzw. kamieniu Piłata z Cezarei) na „procuratora” najprawdopodobniej po 44 r. n.e., za Klaudiusza.
  • Ostrożność interpretacyjna: monety same w sobie nie „dowodzą” scen z Dziejów – nie wspominają ani Pawła, ani żadnego procesu. Potwierdzają realność ram administracyjnych i chronologicznych, w których te sceny umieszcza tekst biblijny.

Znaczenie

Monety prokuratorskie Feliksa i Festusa są drobne i pozbawione podobizn ludzkich, ale mają wagę dowodową nieproporcjonalną do rozmiaru. To materiał datowany z niemal roczną precyzją – rok panowania cesarza wybity na krążku metalu daje twardy punkt odniesienia, którego nie mają zwykłe relacje literackie. Dzięki temu numizmatyka włącza się do sporu o pauliańską chronologię: emisja Festusa z 58/59 r. jest jednym z argumentów za umieszczeniem jego objęcia urzędu bliżej końca lat 50., co porządkuje sekwencję: aresztowanie Pawła, dwa lata w areszcie u Feliksa, zmiana na Festusa, apelacja do cesarza i podróż do Rzymu.

Szerzej – monety dokumentują coś, czego Dzieje nie musiały tłumaczyć ówczesnemu czytelnikowi, a co dziś wymaga rekonstrukcji: praktyczny wymiar rzymskiej administracji w Judei. Namiestnik miał władzę sądowniczą (stąd proces Pawła), prawo bicia monety lokalnej (choć nie złota czy srebra – zastrzeżonych dla mennic cesarskich) i obowiązek liczenia się z wrażliwością religijną poddanych – stąd konsekwentne unikanie wizerunków ludzi i zwierząt na drobnej monecie. Fakt, że dwaj kolejni namiestnicy, obaj wymienieni z imienia w Nowym Testamencie, rządzili w latach potwierdzonych niezależnie przez mennictwo, sytuuje opowieść z Dziejów 23–26 w konkretnych, sprawdzalnych realiach administracyjnych Cesarstwa Rzymskiego.

Źródła

Więcej wpisów