Kawałek papirusu, dziesięć poszarpanych kart znalezionych podobno w egipskim grobowcu, a na nich środkowa część najbardziej tajemniczej księgi Nowego Testamentu. Czy trzeciowieczny egzemplarz Apokalipsy, kupiony od handlarza starożytnościami bez żadnej dokumentacji wykopalisk, może w ogóle coś udowodnić? A może pytanie o „dowód” jest tu źle postawione — i chodzi raczej o to, jak blisko oryginału tekstu stoimy, gdy czytamy dziś słowa o szarańczy z otchłani czy liczbie bestii.
Czym jest to „odkrycie”
Papirus 47, w oznaczeniu Gregory-Aland 𝔓47 (nazywany też P.Chester Beatty III, w bazie LDAB pod numerem 2778), to fragment starożytnego kodeksu zawierającego grecki tekst Apokalipsy świętego Jana. Jest częścią tzw. Papirusów Chester Beatty — zbioru wczesnochrześcijańskich rękopisów biblijnych, które irlandzki kolekcjoner i górniczy magnat Alfred Chester Beatty nabył od egipskiego handlarza starożytnościami około 1930–1931 roku. Dokładne miejsce znalezienia nie jest znane z żadnej udokumentowanej relacji wykopaliskowej — różne przekazy wskazują na region Fajum albo na okolice starożytnego Afrodytopolis, gdzie papirusy miały leżeć w dzbanach na koptyjskim cmentarzysku. Zbiór trafił na rynek antykwaryczny, nie do rąk archeologów, więc ta niepewność dotyczy właściwie całej kolekcji.
Z pierwotnego kodeksu, liczącego zapewne 30–32 karty, przetrwało dziesięć, złożonych w pojedynczy składek (single-quire codex), typowy dla wczesnych kodeksów chrześcijańskich. Karty miały wymiary około 24 na 14 cm, kolumna pisma to około 19 na 10 cm, a na stronie mieściło się 23–30 linijek greckiego, dość niestarannego pisma — jeden skryba, pismo „szorstkie w charakterze, grube w kształcie, bez pretensji kaligraficznych”, jak opisał je pierwszy wydawca, brytyjski papirolog Frederic G. Kenyon, publikując całą kolekcję w ośmiotomowym dziele opisowym (1933–1958), z Apokalipsą w trzecim fascykule (1934). Zachowany tekst obejmuje Obj 9,10–11,3; 11,5–16,15 oraz 16,17–17,2 — środkową jedną trzecią księgi; początek (rozdz. 1–9) i zakończenie (od 17,3) zaginęły. Rękopis przechowywany jest dziś w Chester Beatty Library w Dublinie.
Kenyon datował pismo na wczesny III wiek (mniej więcej 200–250 r. n.e.) na podstawie paleografii, czyli porównania kroju liter z innymi datowanymi rękopisami. Nowsze, znacznie bardziej szczegółowe badanie przeprowadził brytyjski badacz Peter Malik w ramach doktoratu na Uniwersytecie Cambridge (2016), opublikowanego następnie jako monografia w serii Brill NTTSD (2017). Korzystając z wysokorozdzielczych, mikroskopowych i ultrafioletowych fotografii udostępnionych przez Center for the Study of New Testament Manuscripts (CSNTM), Malik przesunął datowanie na 250–325 r. n.e. — a więc częściowo już w głąb IV wieku.
Powiązanie z Pismem
Papirus obejmuje jedne z najbardziej obrazowych fragmentów Apokalipsy. Zachował się m.in. opis piątej trąby i szarańczy wychodzącej z czeluści otchłani: „I zatrąbił piąty anioł, i zobaczyłem gwiazdę, która spadła z nieba na ziemię i dano jej klucz do studni otchłani. I otworzyła studnię otchłani, i wzbił się dym ze studni, jakby dym wielkiego pieca (…) A z dymu wyszła szarańcza na ziemię i dano jej moc, jaką mają skorpiony ziemskie” (Obj 9,1–3 UBG). To właśnie od tego fragmentu (Obj 9,10) zaczyna się zachowany tekst kodeksu.
P47 przechowuje też jeden z najczęściej dyskutowanych wersetów całego Nowego Testamentu — liczbę bestii z Obj 13,18: „Tu jest mądrość. Kto ma rozum, niech obliczy liczbę bestii, gdyż jest to liczba człowieka. A liczba jej: sześćset sześćdziesiąt sześć” (Obj 13,18 UBG). W samym papirusie liczba ta zapisana jest trzema greckimi literami pełniącymi funkcję cyfr (chi-ksi-stigma), z poziomą kreską nad nimi sygnalizującą, że to notacja liczbowa, a nie zwykłe słowo — dokładnie tak, jak w większości innych starożytnych świadków tekstu.
Dalej rękopis obejmuje też wizję wielkiej nierządnicy siedzącej nad wodami: „Chodź, pokażę ci sąd nad wielką nierządnicą, która siedzi nad wieloma wodami; Z którą nierząd uprawiali królowie ziemi” (Obj 17,1–2 UBG), z jej czołem opisanym słowami: „Tajemnica, wielki Babilon, matka nierządnic i obrzydliwości ziemi” (Obj 17,5 UBG) — oraz zapowiedź triumfu, którą wielu czytelników uznaje za duchowe serce całej księgi: „Królestwa świata stały się królestwami naszego Pana i jego Chrystusa i będzie królować na wieki wieków” (Obj 11,15 UBG). Innymi słowy, papirus nie ilustruje jednego wydarzenia z Biblii, lecz jest fizycznym nośnikiem samego tekstu — najstarszym tak obszernym, jaki z Apokalipsy przetrwał.
Co pewne, a co dyskutowane
- Pewne: istnienie, treść i lokalizacja rękopisu nie budzą sporu — dziesięć kart P47 jest dostępnych do oglądu i badań w Chester Beatty Library, a ich tekst został wielokrotnie skolacjonowany i wykorzystany w krytycznych wydaniach Nowego Testamentu (m.in. Nestle-Aland).
- Dyskutowane — datowanie: Kenyon w latach 30. XX wieku wskazywał wczesny III wiek (ok. 200–250 r.), Malik w 2017 r., na podstawie dokładniejszej analizy paleograficznej i kodykologicznej, przesunął przedział na 250–325 r. Sam zastrzega, że datowanie paleograficzne nie daje precyzyjnych wyników i że wiek rękopisu niekoniecznie pokrywa się z wiekiem zawartego w nim tekstu. Jeśli trafna jest późniejsza część jego przedziału, P47 powstał tylko nieznacznie wcześniej niż Kodeks Synajski (poł. IV w.) — swój najbliższy tekstowo rękopis.
- Dyskutowane — miejsce znalezienia: papirusy trafiły na rynek przez pośredników, nie w wyniku kontrolowanych wykopalisk, więc nie ma pewności, czy pochodzą z Fajum, czy z okolic Afrodytopolis; niektórzy badacze rozważają nawet, że złożono je nie w grobie, lecz w budynku kościelnym lub klasztornym.
- Dyskutowane — środowisko powstania i skryba: Malik ocenia, że kodeks powstał w środowisku raczej nieformalnym, a skryba kopiował krótkimi fragmentami, słabo orientując się w szerszym kontekście zdania — stąd pomyłki wynikające z podobieństwa liter i skrótów, rozproszenia na końcach wierszy oraz przerw na ponowne maczanie pióra. Wszystkie poprawki naniósł, zdaniem Malika, ten sam skryba w trakcie przepisywania — rękopis nie był później zwierany z innym egzemplarzem.
- Dyskutowane — pokrewieństwo tekstowe: tekst P47 należy do tradycji aleksandryjskiej i jest najbliższy Kodeksowi Synajskiemu wśród greckich świadków, a wśród przekładów — koptyjskiej wersji saidzkiej (wg analizy Malika opartej na aparacie Nestle-Aland 28). To bliskość w obrębie rodziny tekstowej, nie prosta zależność rękopiśmienna.
- Ciekawostka poboczna: liczba 666 w Obj 13,18 nie jest bezsporna we wszystkich świadkach — inny wczesny fragment, Papirus 115 (opublikowany w 1999 r.), ma w tym miejscu tekst uszkodzony na tyle, że część badaczy odczytuje możliwy wariant 616. W P47 zapis 666 jest czytelny i jednoznaczny.
Znaczenie
Apokalipsa należy do ksiąg Nowego Testamentu najsłabiej poświadczonych we wczesnych papirusach — greckich fragmentów sprzed IV wieku dotykających tej księgi jest zaledwie kilka, a większość to strzępki pojedynczych wersetów. Na tym tle P47 jest wyjątkiem: to jedyny tak wczesny papirus obejmujący obszerną, ciągłą partię tekstu — całą środkową część księgi. Badacz F.F. Bruce nazwał odkrycie kolekcji Chester Beatty potencjalnie największym znaleziskiem rękopisów biblijnych od czasów odkrycia Kodeksu Synajskiego przez Konstantina von Tischendorfa w XIX wieku.
Znaczenie P47 nie polega na tym, że „potwierdza” treść Apokalipsy w sensie sensacyjnym — nikt poważny nie kwestionował, że tekst ten krążył w Kościele już w II–III wieku. Polega raczej na tym, że pozwala zajrzeć w proces przekazywania tekstu na długo przed powstaniem wielkich kodeksów pergaminowych z IV–V wieku (Synajski, Aleksandryjski, Efrema). Widać w nim żywego, niedoskonałego kopistę, który myli litery, gubi się w wierszu i sam siebie poprawia — a mimo to treść, łącznie z tak wrażliwym miejscem jak liczba bestii, przekazuje zgodnie z główną linią tradycji.
Źródła
- Peter Malik, „Studies in P.Beatty III (𝔓47): The Codex, Its Scribe, and Its Text”, Tyndale Bulletin 68.1 (2017), s. 157–160 — autorskie streszczenie rozprawy doktorskiej (Cambridge 2016) z nowym datowaniem 250–325 r. n.e.: tyndalebulletin.org
- Center for the Study of New Testament Manuscripts, „The Chester Beatty Papyrus of Revelation (P47): New Finds from an Old Treasure Trove” (2020) — o nowej dokumentacji fotograficznej i poprawkach skryby: csntm.org
- Larry Hurtado, „A Splendid Study of P47: Papyrus Copy of Revelation” (2018) — recenzja monografii Malika: larryhurtado.wordpress.com
- Wikipedia, „Papyrus 47” — podstawowe dane paleograficzne, treść i historia badań: en.wikipedia.org/wiki/Papyrus_47
- Wikipedia, „Chester Beatty Papyri” — historia odkrycia i zakupu kolekcji przez Alfreda Chester Beatty’ego: en.wikipedia.org/wiki/Chester_Beatty_Papyri
- Wikipedia, „Papyrus 115” — dla porównania wariantu 616 w Obj 13,18: en.wikipedia.org/wiki/Papyrus_115
- Cytaty biblijne: Uwspółcześniona Biblia Gdańska (UBG), Obj 9,1–3; 11,15; 13,18; 17,1–2.5.