Skrybowie Biblia

11QPsa — wielki zwój Psalmów z Qumran

11QPsa — wielki zwój Psalmów z Qumran

Autor:

Redakcja Odkryj Biblię

w

Cztery i pół metra skóry, mniej niż milimetr grubości — a mimo to jeden z najbardziej kłopotliwych rękopisów znad Morza Martwego. Zwój z jedenastej groty w Qumran zawiera psalmy, ale w innej kolejności niż w każdej znanej dziś Biblii hebrajskiej, a do tego z kilkoma utworami, których nie ma w żadnym kanonie zachodnim. Czy w I wieku naszej ery Księga Psalmów była już zamkniętym zbiorem stu pięćdziesięciu utworów, czy wciąż żywym, otwartym zbiorem modlitw? Odpowiedź, jak się okazuje, nie jest tak oczywista, jak mogłoby się wydawać.

Czym jest to „odkrycie”

W lutym 1956 roku, w jedenastej z grot qumrańskich nad Morzem Martwym, odnaleziono kolejny zwój z wielkiego zbioru rękopisów znanego dziś jako Zwoje znad Morza Martwego. Otrzymał oznaczenie 11QPsa (skrótowo też 11Q5) i trafił do Muzeum Archeologicznego Palestyny w Jerozolimie (dzisiejsze Muzeum Rockefellera); rozwinięto go dopiero w listopadzie 1961 roku. Skórzany zwój, złożony z pięciu zszytych ze sobą arkuszy, mierzy około 4,25 metra długości i mniej niż milimetr grubości; zachowało się z niego około dwudziestu ośmiu kolumn tekstu, a kolejne fragmenty tego samego zwoju odnajdywano i publikowano jeszcze w kolejnych latach. Na podstawie kształtu liter (paleografii) datuje się go na okres między 30 a 50 rokiem n.e. — czasy następców Heroda Wielkiego i rzymskiej Judei, jeszcze przed zburzeniem drugiej świątyni w 70 roku. Naukową edycję przygotował James A. Sanders (1965), a zwój znajduje się dziś w zbiorach Muzeum Izraela w Jerozolimie.

Zwój zawiera około pięćdziesięciu utworów. Około czterdziestu z nich to psalmy znane z kanonicznej Księgi Psalmów — głównie z jej czwartej i piątej części, a więc od Psalmu 90 wzwyż — ale w zupełnie innym układzie niż w tekście masoreckim, na którym opiera się dzisiejsza Biblia hebrajska. Obok nich w zwoju znalazło się kilkanaście utworów nieobecnych w żydowskim i protestanckim kanonie:

  • hebrajski oryginał Psalmu 151 — zachowany tu w dwóch odrębnych częściach (151A i 151B), podczas gdy w greckiej Septuagincie funkcjonuje jako jeden, skrócony utwór;
  • „Modlitwa o wybawienie” — prośba o uwolnienie od grzechu i mocy szatana;
  • „Apostrofa do Syjonu” — alfabetyczny akrostych, poetyckie wyznanie miłości do Jerozolimy i tęsknoty za jej odbudową;
  • „Hymn do Stwórcy” — pieśń pochwalna nawiązująca stylem do psalmów mądrościowych;
  • „Kompozycje Dawida” — prozaiczny dopisek głoszący, że Dawid ułożył łącznie 4050 utworów: 3600 psalmów oraz pieśni liturgiczne (364 na codzienną ofiarę, 52 na szabaty, 30 na nów i święta doroczne, 4 dla chorych) — liczby wyraźnie powiązane z opisywanym w innych pismach qumrańskich kalendarzem słonecznym liczącym 364 dni.

Powiązanie z Pismem

Psalm 151 nie wszedł do kanonu ksiąg używanego w judaizmie rabinicznym ani w tradycji protestanckiej — dlatego nie znajdziemy go w Uwspółcześnionej Biblii Gdańskiej ani w innych polskich przekładach opartych na kanonie hebrajskim; przyjęły go natomiast Kościoły prawosławne i częściowo katolickie wydania grecko-słowiańskie. Jego treść jest jednak ściśle biblijna: to poetycka relacja o namaszczeniu Dawida na króla, opowiedziana w pierwszej osobie, opisująca go jako najmłodszego z braci, pasącego owce, którego Bóg wybrał i namaścił świętym olejem. Dokładnie ten sam moment opisuje Pierwsza Księga Samuela, skąd pochodzi klasyczna scena namaszczenia: „Potem Samuel zapytał Jessego: Czy to już wszyscy twoi synowie? Odpowiedział: Został jeszcze najmłodszy, który pasie owce. Wtedy Samuel powiedział do Jessego: Poślij po niego i przyprowadź go, gdyż nie usiądziemy, dopóki on tu nie przyjdzie” (1 Sm 16,11 UBG), a chwilę później: „Samuel wziął więc róg z oliwą i namaścił go pośród jego braci. I od tego dnia Duch Pana zstępował na Dawida” (1 Sm 16,13 UBG).

Motyw Dawida-pasterza, wybranego mimo najniższej pozycji w rodzinie, wraca też w kanonicznym Psałterzu: „Wybrał też Dawida, swego sługę; wziął go z owczych zagród (…) aby pasł Jakuba, jego lud, i Izraela, jego dziedzictwo” (Ps 78,70-71 UBG), oraz w Psalmie 89: „Znalazłem Dawida, mego sługę, namaściłem go swoim świętym olejem” (Ps 89,20 UBG). Sam obraz pasterza, tak wyraźny w pozakanonicznym Psalmie 151, jest też otwierającą metaforą jednego z najbardziej znanych psalmów kanonicznych: „Pan jest moim pasterzem, niczego mi nie zabraknie” (Ps 23,1 UBG). Zwój z Qumran nie zmienia więc treści biblijnej historii Dawida — pokazuje raczej, jak żywo ta historia była w I wieku n.e. rozwijana w formie poetyckiej wokół rdzenia znanego już z ksiąg historycznych i Psałterza.

Co pewne, a co dyskutowane

Niepodważalne są fakty archeologiczne i tekstowe: miejsce i data odkrycia, materiał i wymiary zwoju, datowanie paleograficzne na I wiek n.e., a także sam fakt, że hebrajski pierwowzór Psalmu 151 istniał, zanim powstało jego greckie tłumaczenie w Septuagincie — to rozstrzyga spór, który toczył się od stuleci, czy ten utwór w ogóle powstał po hebrajsku, czy od razu po grecku.

Sporne pozostaje natomiast to, czym zwój właściwie był dla wspólnoty, która go przepisała i przechowywała. James A. Sanders, pierwszy wydawca tekstu, uznał 11QPsa za świadectwo „żywego kanonu” — dowód, że w Qumran pierwsze osiemdziesiąt dziewięć psalmów miało już ustaloną formę, ale dalsza część Psałterza wciąż była płynna i mimo to traktowana jako w pełni autorytatywna. Inni badacze, m.in. Shemaryahu Talmon, Moshe Goshen-Gottstein i Patrick Skehan, odpowiadali, że to raczej wtórny zbiór liturgiczny, ułożony na bazie już ustabilizowanego tekstu zbliżonego do masoreckiego — argumentem ma być choćby to, że grecki przekład Psałterza, powstały wcześniej, w II w. p.n.e., zna już standardowy układ, od którego twórcy zwoju qumrańskiego świadomie odstąpili. Peter Flint zaproponował z kolei, że układ pięćdziesięciu dwóch psalmów odpowiada tygodniom słonecznego kalendarza liczącego 364 dni, znanego z innych pism tej samej wspólnoty. Spór ten nie został rozstrzygnięty do dziś, a przywoływane w literaturze liczby kolumn i utworów bywają podawane nieco odmiennie (od około 28 do 34 kolumn, w zależności od tego, czy liczy się także drobne fragmenty dołączone w późniejszych publikacjach) — co samo w sobie pokazuje, jak fragmentaryczny i wciąż uzupełniany jest to materiał. Status tematu pozostaje „potwierdzone”: nie budzi wątpliwości sam zwój, jego datowanie i zawartość — dyskusyjna jest wyłącznie jego rola w procesie kształtowania kanonu Księgi Psalmów.

Znaczenie

Zwój 11QPsa jest dziś jednym z kluczowych argumentów w dyskusji o tym, jak i kiedy ukształtował się dzisiejszy kształt Księgi Psalmów. Niezależnie od tego, którą stronę sporu się przyjmie, świadczy on, że w Judei czasów Jeszuy (Jezusa) i wczesnego chrześcijaństwa krążyły — obok tekstu bliskiego dzisiejszemu kanonowi — także inne zbiory psalmiczne, poszerzone o kolejne pieśni przypisywane Dawidowi. Część z tych utworów przetrwała poza Qumran w innych tradycjach: syryjski przekład Biblii (Peszitta) zachował podobne psalmy pozakanoniczne, a hebrajski oryginał Psalmu 151 znaleziony w jedenastej grocie potwierdził, że jego grecka wersja, znana z tradycji prawosławnej, nie była późną fantazją tłumacza, lecz miała rzeczywiste, semickie korzenie sięgające czasów Chrystusa lub wcześniej.

Dla czytelnika Biblii najważniejsze jest jednak co innego: odkrycie pokazuje, że wielkie postaci biblijne — tu Dawid, pasterz, król i psalmista — inspirowały kolejne pokolenia do tworzenia nowych tekstów pobożnościowych na kanwie tej samej historii, długo zanim ustalono ostateczny kształt ksiąg świętych. Sam rdzeń opowieści — chłopiec od owiec wybrany przez Boga wbrew ludzkim oczekiwaniom — pozostał niezmienny od Pierwszej Księgi Samuela, przez psalmy kanoniczne, aż po utwory odnalezione w Qumran.

Źródła

Więcej wpisów