W maju 1896 roku dwie szkockie siostry przywożą z Egiptu garść pożółkłych kartek i pokazują je uczonemu z Cambridge. Ten nie posiada się z wrażenia – trzyma hebrajski fragment księgi, której oryginału nie widziano od tysiąca lat. Skąd w zapomnianej komórce przy synagodze w Kairze wzięło się prawie czterysta tysięcy strzępków rękopisów i dlaczego wśród rachunków, listów miłosnych i kontraktów małżeńskich trafił się fragment psalmu, którego słowa wypowiedziano później pod krzyżem na Golgocie?
Czym jest to „odkrycie”
Geniza to pomieszczenie, w którym społeczność żydowska składała zużyte teksty zapisane pismem hebrajskim. Prawo religijne zabraniało niszczenia kartek z imieniem Bożym, więc zamiast je palić, chowano je – najczęściej do rytualnego pochówku, choć bywało, że po prostu gromadzono je latami w zamkniętej komórce. Taką komórką była geniza synagogi Ben Ezra w Fustacie (Starym Kairze) – używana przez blisko tysiąc lat, aż zapełniła się setkami tysięcy kartek i zwojów.
O istnieniu zbioru wiedziano od dawna – wzmianki sięgają lat 1752-53, w 1864 roku bywał tam podróżnik Jacob Saphir, a w 1896 roku wszedł tam kolekcjoner Elkan Nathan Adler. Przełom nastąpił jednak dopiero wtedy, gdy do Cambridge dotarły siostry Agnes Lewis i Margaret Gibson, badaczki rękopisów biblijnych, i pokazały przywiezione z Egiptu kartki Salomonowi Schechterowi, wykładowcy rabiniki. Rozpoznał w nich hebrajski oryginał Mądrości Syracha (Eklezjastyka) – księgi znanej dotąd tylko w przekładach greckim i syryjskim.
Dzięki finansowaniu Charlesa Taylora, rektora St John’s College, Schechter wyjechał do Kairu, uzyskał zgodę miejscowego rabina i na przełomie 1896 i 1897 roku wywiózł niemal całą zawartość genizy do Cambridge. Łączną liczbę fragmentów rozproszonych dziś po świecie szacuje się na 300-400 tysięcy: samo Cambridge University Library przechowuje ok. 190-200 tysięcy kart (kolekcja Taylor-Schechter, największy zbiór średniowiecznych rękopisów żydowskich na świecie), resztę mają m.in. Jewish Theological Seminary w Nowym Jorku, Bodleian Library w Oksfordzie i John Rylands Library w Manchesterze. Większość dokumentów pochodzi z IX-X do XIX wieku, choć trafiły się i starsze pergaminy, użyte wtórnie jako palimpsesty już w VI-VII wieku. Obok tekstów religijnych geniza zachowała listy zakupów, akty rozwodowe, amulety i korespondencję – kapsułę czasu średniowiecznego świata żydowskiego.
Powiązanie z Pismem
Wśród dziesiątków tysięcy fragmentów biblijnych jeden zasługuje na szczególną uwagę w kontekście Psałterza. To karta katalogowana jako Taylor-Schechter 12.182 – palimpsest, czyli pergamin zapisany dwukrotnie. Widoczny tekst to hebrajski poemat liturgiczny (pijut) Jannaja z X wieku. Pod nim badacze odczytali starszy, wytarty zapis: fragment Heksapli Orygenesa – dzieła z III wieku z Cezarei, w którym tekst biblijny ułożono w sześciu równoległych kolumnach: hebrajski oryginał, jego grecka transliteracja oraz cztery greckie przekłady (m.in. Akwili i Septuaginta).
Zachowany fragment obejmuje kolumny 2-5 i przekazuje część Psalmu 22 (w numeracji greckiej: 21), wersety 15-18 i 20-28. To najstarsze i najważniejsze bezpośrednie świadectwo Heksapli, jakie przetrwało – dopiero ono potwierdziło sporny fakt, że pierwsza kolumna dzieła (tekst hebrajski zapisany literami hebrajskimi) rzeczywiście istniała. W tradycji heksaplarycznej imię Boże bywało oddawane czterema greckimi literami ΠΙΠΙ – graficznym naśladownictwem kształtu hebrajskiego JHWH, czyli Jahwe (PAN); imienia nie tłumaczono, lecz zachowywano jego zapis, podobnie jak cała instytucja genizy wyrosła z szacunku dla świętego imienia zapisanego na kartce.
Dlaczego akurat ten psalm ma znaczenie? To pieśń cierpiącego sprawiedliwego, odczytana przez autorów Ewangelii jako zapowiedź męki Jeszui (Jezusa). Psalmista woła: „Boże mój, Boże mój, czemu mnie opuściłeś? Czemu jesteś tak daleki od wybawienia mnie, od słów mego jęku?” (Ps 22,1 UBG) – te właśnie słowa, w aramejskiej wersji „Eli, Eli, lama sabachthani”, wypowiada Jezus na krzyżu według Ewangelii Mateusza: „Około godziny dziewiątej Jezus zawołał donośnym głosem: Eli, Eli, lama sabachthani? To znaczy: Boże mój, Boże mój, czemu mnie opuściłeś?” (Mt 27,46 UBG). Dalej psalmista opisuje: „Psy bowiem mnie osaczyły, obległa mnie zgraja złoczyńców; przebili moje ręce i nogi (…) Dzielą między siebie moje szaty i o moją tunikę rzucają losy” (Ps 22,16.18 UBG) – a Ewangelia Jana odnotowuje, jak żołnierze przy krzyżu dosłownie wypełnili te słowa: „Mówili więc między sobą: Nie rozcinajmy jej, ale rzućmy losy o to, do kogo ma należeć; aby się wypełniło Pismo, które mówi: Podzielili między siebie moje szaty, a o moje ubranie rzucali losy” (J 19,24 UBG). Fragment z genizy dowodzi, że dokładnie te wersety krążyły w niezmienionym brzmieniu wieki przed powstaniem średniowiecznych kodeksów masoreckich.
Geniza dostarczyła też setek innych fragmentów biblijnych z systemami wokalizacji – babilońskim i palestyńskim – równoległymi wobec późniejszej tradycji tyberiadzkiej, co pokazuje, jak różne wspólnoty czytały Psalmy, zanim ich zapis się ustandaryzował. Osobną wartość ma Dokument Damasceński (nazwany przez Schechtera „fragmentem sadokickim”) – tekst sekciarski nawiązujący do biblijnej teologii przymierza, którego starożytność potwierdziły dopiero identyczne kopie odnalezione pięćdziesiąt lat później w Qumran.
Co pewne, a co dyskutowane
Niepodważalne są: istnienie genizy w synagodze Ben Ezra, wyprawa Schechtera finansowana przez Taylora w 1896/1897, odnalezienie hebrajskiego Ben Sira, Dokumentu Damasceńskiego oraz palimpsestu Heksapli z Psalmem 22 (T-S 12.182), a także rozproszenie kolekcji między biblioteki świata, z Cambridge jako głównym ośrodkiem.
- Liczba fragmentów bywa podawana niejednolicie – od ok. 300 do 400 tysięcy globalnie, a szacunki dla Cambridge wahają się między 190 a 200 tysiącami, zależnie od jednostki liczenia (karta, sygnatura czy zszyty dokument).
- Datowanie palimpsestu z Psalmem 22 określane jest na VI albo VII wiek – dokładna dekada nie jest ustalona.
- Kto pierwszy pokazał fragmenty Schechterowi – część relacji mówi ogólnie o „gościach z Egiptu”, szczegółowe opracowania wskazują konkretnie Agnes Lewis i Margaret Gibson; różnica wynika raczej ze skrótów narracji niż z realnego sporu.
- Charakter samej instytucji genizy jest dyskutowany – część uważa ją ściśle za miejsce dla tekstów z imieniem Bożym, inni wskazują, że Fustat w praktyce nie wyrzucał żadnego pisma hebrajskiego, świętego czy świeckiego, co tłumaczyłoby ilość dokumentów codziennego użytku.
- Relacja między dwiema wersjami (A i B) Dokumentu Damasceńskiego a fragmentami qumrańskimi wciąż bywa przedmiotem sporu co do tego, która redakcja jest wcześniejsza.
Znaczenie
Geniza kairska wypełniła lukę między zwojami znad Morza Martwego (II w. p.n.e. – I w. n.e.) a średniowiecznymi kodeksami masoreckimi (od X wieku), pokazując, że tekst hebrajski Biblii – w tym Psałterza – przekazywano przez stulecia z zadziwiającą konsekwencją. Palimpsest Heksapli z Psalmem 22 jest dowodem, że słowa przypisane przez Ewangelistów umierającemu Jezusowi nie są późniejszą wstawką, lecz zapisem znanym i kopiowanym już w pierwszych wiekach naszej ery w kilku tradycjach naraz.
Odnalezienie hebrajskiego Ben Sira rozstrzygnęło spory o to, czy księga powstała po hebrajsku, a Dokument Damasceński – dzięki potwierdzeniu w Qumran – połączył historię genizy z historią zwojów znad Morza Martwego, pogłębiając wiedzę o różnorodności judaizmu okresu Drugiej Świątyni, z którego wyrosło też chrześcijaństwo. Poza biblistyką geniza dała historykom bezprecedensowy wgląd w życie śródziemnomorskiej wspólnoty żydowskiej, zapoczątkowując odrębną dziedzinę badań, kontynuowaną dziś przez projekty takie jak Cambridge Digital Library czy Princeton Geniza Lab.
Źródła
- Wikipedia (en): Cairo Geniza – historia odkrycia, liczba i rozmieszczenie fragmentów. wikipedia.org
- Wikipedia (en): Taylor-Schechter 12.182 – palimpsest z fragmentem Heksapli i Psalmu 22. wikipedia.org
- Cambridge University Library, Taylor-Schechter Genizah Research Unit: Fragment of the Month, March 2019 – opis T-S 12.182 i Heksapli Orygenesa. lib.cam.ac.uk
- Cambridge University Library: Taylor-Schechter Genizah – A Priceless Collection – historia zbioru, rola Taylora i Schechtera. lib.cam.ac.uk
- Princeton University, Geniza Lab: What Is the Cairo Geniza? – zawartość, chronologia, znaczenie. genizalab.princeton.edu
- Biblical Archaeology Society: Text Treasures: Cairo Geniza – znaczenie odkrycia dla badań biblijnych. biblicalarchaeology.org
- Jewish Virtual Library: The Cairo Genizah – lista odnalezionych tekstów i ich znaczenie historyczne. jewishvirtuallibrary.org
- Cytaty biblijne: Uwspółcześniona Biblia Gdańska (UBG), Ps 22,1.16-18; Mt 27,46; J 19,23-24.