Rzeka Kestros płynie przez pamfilijską równinę kilkanaście kilometrów od wybrzeża Morza Śródziemnego, a nad jej brzegiem od tysięcy lat wznosi się wzgórze, z którym Grecy wiązali legendę o wieszczach wracających spod Troi. Gdy w połowie I wieku n.e. Paweł i Barnaba zeszli tu ze statku płynącego z Cypru, miasto zwane Perge było od dawna ważnym ośrodkiem regionu. Co dokładnie zastali za murami, przez które przechodzili? Ruiny odsłonięte pod Antalyą pozwalają odtworzyć obraz miasta niemal dokładnie takiego, jakim widział je autor Dziejów Apostolskich.
Czym jest to „odkrycie”
Perge (dziś okolice wsi Aksu, ok. 15 km na wschód od Antalyi) to jedno z najlepiej zachowanych miast starożytnej Pamfilii. Według legendy zostało założone przez wieszczów Mopsosa i Kalchasa, wracających spod Troi — motyw ten, powtórzony później w inskrypcjach rzymskich, świadczy o tym, jak mocno miasto budowało swoją tożsamość na greckim rodowodzie. Mury obronne z III wieku p.n.e. otaczały około 33 hektarów i miały trzy bramy; najbardziej okazała była brama południowa.
To właśnie ta hellenistyczna brama jest dziś wizytówką stanowiska. Składa się z dwóch okrągłych w planie wież, liczących po trzy kondygnacje i zwieńczonych niegdyś stożkowatymi dachami, między którymi otwierał się przejazd prowadzący do podkowiastego dziedzińca wewnątrz murów. W 121 roku n.e., za panowania cesarza Hadriana, dziedziniec i fasady przebudowano: ściany oblicowano marmurem, dodano dwukondygnacyjną kolumnadę koryncką, a w niszach ustawiono posągi — na górze mitycznych założycieli miasta, niżej bóstw czczonych w Perge, m.in. Hermesa, Afrodyty i Pana. W wewnętrznym murze dziedzińca wstawiono dodatkowo trójprzelotowy łuk triumfalny. Sfinansowanie tej przebudowy przypisuje się Plancii Magnie, zamożnej mieszkance Perge, kapłance Artemidy Pergajskiej i kultu cesarskiego, której imię i tytuły wyryto na cokołach kilku posągów w obrębie bramy.
Od bramy na południe biegła kolumnadowa ulica — szeroka, wybrukowana marmurem arteria z portykami i sklepami po obu stronach, licząca po różnych szacunkach od ok. 300 do niemal 480 metrów w kierunku akropolu. Jej charakterystyczną cechą, rzadką w miastach rzymskich tego regionu, jest biegnący środkiem kanał wodny o szerokości ok. 2 metrów, z kaskadowymi basenami — element dekoracyjny i chłodzący w suchym, gorącym klimacie Pamfilii. Ulica prowadziła do agory — kwadratowego placu targowego (wg jednych źródeł ok. 65×65 m, wg innych nieco większego) otoczonego kolumnadowymi kramami, z okrągłą budowlą pośrodku, prawdopodobnie fontanną lub tholos. Miasto zaopatrywały dwa akwedukty (ok. 11 i 21 km), zasilające łaźnie, nimfea i wspomniany kanał.
Poza murami zachowały się także stadion (ok. 234×34 m, pojemność ok. 12 tys. widzów, ze sklepikami pod trybunami — jeden z najlepiej zachowanych w Turcji) oraz teatr z okresu hadriańskiego na kilkanaście tysięcy widzów, a także rzymskie termy z typowym układem pomieszczeń (frigidarium, tepidarium, caldarium).
Systematyczne wykopaliska rozpoczęto w 1946 roku — były to pierwsze nowoczesne wykopaliska prowadzone przez tureckich archeologów w dziedzinie archeologii klasycznej. Kierował nimi prof. Arif Müfid Mansel z Uniwersytetu Stambulskiego (sezony 1946 i 1953–1957, potem do 1975), w trakcie których odsłonięto hellenistyczną bramę, dziedziniec za nią, łuk triumfalny i część kolumnadowej ulicy. Po śmierci Mansela prace przejęła prof. Jale İnan (do 1987), za której kierownictwa odnaleziono m.in. fragment posągu Aleksandra Wielkiego (1985) i posąg Dionizosa (1987). Kontynuatorem był prof. Haluk Abbasoğlu, a znaleziska — kilkaset rzeźb — trafiły w większości do Muzeum Archeologicznego w Antalyi.
Powiązanie z Pismem
Perge pojawia się w Dziejach Apostolskich dwukrotnie, w opisie pierwszej podróży misyjnej Pawła i Barnaby. Po opuszczeniu Cypru apostołowie przypłynęli właśnie tu, w głąb lądu wzdłuż rzeki Kestros: „A Paweł i jego towarzysze opuścili Pafos i przybyli do Perge w Pamfilii. Jan zaś odłączył się od nich i wrócił do Jerozolimy” (Dz 13,13 UBG). To w Perge Jan Marek — młodszy towarzysz wyprawy — zrezygnował z dalszej drogi, co później stało się przyczyną poważnego sporu między Pawłem a Barnabą (Dz 15,37-39). Z Perge Paweł i Barnaba ruszyli dalej w głąb Azji Mniejszej: „A oni opuścili Perge, dotarli do Antiochii Pizydyjskiej” (Dz 13,14 UBG).
Miasto pojawia się ponownie w relacji z drogi powrotnej, gdy apostołowie schodzili z płaskowyżu Anatolii ku wybrzeżu: „Potem przeszli przez Pizydię i przybyli do Pamfilii. I opowiedziawszy słowo Boże w Perge, zeszli do Attalii” (Dz 14,24-25 UBG). Tekst grecki sugeruje, że dopiero za drugim razem — w drodze powrotnej — apostołowie faktycznie głosili w samym Perge, zanim popłynęli z pobliskiej Attalii z powrotem do Antiochii Syryjskiej (Dz 14,26).
Łukasz nie opisuje żadnych konkretnych budowli miasta — Dzieje Apostolskie rzadko schodzą do poziomu architektury odwiedzanych miejsc. Wartość archeologii Perge polega więc nie na ilustrowaniu konkretnego wersetu, lecz na odtworzeniu tła: to właśnie taką bramą i taką kolumnadową ulicą przechodzili Paweł i Barnaba, wchodząc i wychodząc z miasta w latach 40. I wieku.
Co pewne, a co dyskutowane
- Bezsporne: lokalizacja miasta (Aksu koło Antalyi), datowanie murów hellenistycznych na III w. p.n.e., przebudowa bramy i dziedzińca na formę marmurową w 121 r. n.e. za Hadriana oraz istnienie kolumnadowej ulicy z kanałem wodnym — potwierdzają to zgodnie Wikipedia, Turkish Archaeological News i encyklopedie (Britannica, World History Encyclopedia).
- Drobne rozbieżności liczbowe: źródła podają różne długości głównej ulicy kolumnadowej (od ok. 300 m — dystans od bramy do podnóża akropolu — do niemal 480 m przy liczeniu całego odcinka wewnątrz murów) oraz różne wymiary agory (ok. 65×65 m w części opracowań, ok. 76×76 m w innych). Wynika to najpewniej z różnych punktów pomiaru i etapów przebudowy placu, a nie ze sporu co do samego istnienia tych budowli.
- Dyskutowany jest zakres udziału Plancii Magny w finansowaniu bramy: część badaczy przypisuje jej głównie ozdobienie i przebudowę dziedzińca oraz ufundowanie posągów, nie całej konstrukcji wież, które są starsze i hellenistyczne. Atrybucja opiera się na inskrypcjach z cokołów posągów w obrębie bramy, nie na jednym jednoznacznym akcie fundacyjnym.
- Otwarte pozostaje pytanie, dlaczego Jan Marek odłączył się w Perge i dlaczego Paweł z Barnabą nie głosili tu za pierwszym razem. Komentatorzy proponują różne, niemożliwe dziś do zweryfikowania wyjaśnienia: chorobę (np. malarię, groźną na nizinnych, bagnistych terenach nadmorskich), obawę przed trudną trasą przez góry Taurus, lub spór co do kierunku misji. Dzieje Apostolskie nie podają przyczyny wprost.
Znaczenie
Perge nie jest odkryciem w sensie sensacyjnego znaleziska — to systematycznie badane od 1946 roku stanowisko, którego topografia i chronologia są dobrze ugruntowane w literaturze naukowej. Jego znaczenie dla czytelnika Biblii jest innego rodzaju: pokazuje, że lakoniczna, niemal protokolarna wzmianka Łukasza o przybyciu do Perge i wyjściu z niego wpisuje się w realny, dobrze poznany krajobraz miejskiego świata Cesarstwa Rzymskiego pierwszego wieku — z bramami, kolumnadami, agorami i akweduktami, które można dziś zobaczyć i zmierzyć. Brama, przez którą przechodzili Paweł i Barnaba w drodze do Antiochii Pizydyjskiej, a później w drodze powrotnej do Attalii, wciąż stoi — choć w formie przebudowanej kilka dekad po ich wizycie.
To przypomnienie, że wydarzenia opisane w Dziejach Apostolskich rozgrywały się nie w abstrakcyjnej „krainie biblijnej”, lecz w konkretnych, sprawnie zarządzanych miastach hellenistyczno-rzymskiej Azji Mniejszej, z ich infrastrukturą i lokalną dumą z greckiego rodowodu. Archeologia Perge nie „dowodzi” treści głoszonej przez Pawła — dowodzi jedynie, że miasto, w którym się to działo, istniało dokładnie tak, jak wynika z opisu Łukasza.
Źródła
- Wikipedia — Perga: ogólny przegląd historii miasta, opis hellenistycznej bramy, przebudowy z 121 r. n.e., roli Plancii Magny oraz odniesienie do Dziejów Apostolskich.
- Turkish Archaeological News — Perge: szczegółowy opis bramy, dziedzińca, kolumnady korynckiej, agory (65×65 m) i historii wykopalisk (Mansel, İnan, Abbasoğlu).
- Encyclopaedia Britannica — Perga: chronologia miasta, aqueduct, teatr, stadion, wzmianka o wizycie Pawła i Barnaby w 46 r. n.e.
- Livius.org — Perge: historia miasta, chronologia budowli rzymskich (palestra za Klaudiusza, termy za Septymiusza Sewera), status stolicy prowincji Pamfilia od 297 r. n.e.
- Ancient History Sites — Perga: wymiary kolumnadowej ulicy, agory, stadionu i teatru; historia wykopalisk we współpracy z Uniwersytetem w Gießen.
- Wikipedia — Plancia Magna: rola Plancii Magny jako kapłanki Artemidy Pergajskiej i fundatorki przebudowy bramy miejskiej w 121 r. n.e.
- Following Hadrian — Plancia Magna and the role of a Roman benefactress in Perge: kontekst inskrypcji, tytułów kapłańskich i posągów ufundowanych przez Plancię Magnę.
- Cytaty biblijne: Uwspółcześniona Biblia Gdańska (UBG), Dz 13,13-14; Dz 14,24-26.