Skrybowie Biblia

Nikopolis — miasto zwycięstwa spod Akcjum, gdzie zimował Paweł

Nikopolis — miasto zwycięstwa spod Akcjum, gdzie zimował Paweł

Autor:

Redakcja Odkryj Biblię

w

Co skłania cesarza do budowy całego miasta tylko po to, by upamiętnić jedną bitwę morską — i dlaczego właśnie tam, w mieście-pomniku triumfu Oktawiana Augusta, apostoł Paweł postanowił spędzić zimę, pisząc list do swojego współpracownika Tytusa? Nikopolis w Epirze należy do nielicznych miejsc wymienionych wprost w Nowym Testamencie, które da się dziś przejść krok po kroku — od teatru, przez łaźnie, po fundamenty świątyni i wczesnochrześcijańskich bazylik. To najlepiej udokumentowane archeologicznie spośród tzw. apostolskich „zimowisk”.

Nikopolis — miasto zwycięstwa spod Akcjum, gdzie zimował Paweł
Fot. No machine-readable author provided. Marsyas assumed (based on copyright claims)., CC BY 2.5, via Wikimedia Commons

Czym jest to „odkrycie”

Nikopolis („miasto zwycięstwa”, gr. Nikē + polis) to miasto założone przez Oktawiana (przyszłego cesarza Augusta) na pamiątkę jego decydującego zwycięstwa morskiego nad flotą Marka Antoniusza i Kleopatry pod Akcjum, 2 września 31 roku p.n.e. Samo miasto powstało w ciągu kilku lat po bitwie — większość badaczy datuje jego formalne założenie na ok. 29 rok p.n.e., a dedykację towarzyszącego mu pomnika zwycięstwa na lata 29–27 p.n.e. Leży na półwyspie w zachodniej Grecji, między Zatoką Amwrakijską a Morzem Jońskim, kilka kilometrów od dzisiejszej Prewezy.

Oktawian zaludnił nowe miasto w drodze przymusowego przesiedlenia mieszkańców okolicznych ośrodków — Kassopy, Ambrakii, Leukas i kilku miejscowości Akarnanii i zachodniej Etolii. Miasto zaprojektowano na wzór rzymski: prostokątna siatka ulic, główna arteria (decumanus) o szerokości niemal 15 metrów i długości ok. 1,5 km, mury z co najmniej pięcioma bramami. W ciągu kilku lat powstały tu teatr, gimnazjon, stadion o niezwykłym kształcie — z dwoma półkolistymi zakończeniami zamiast jednego — łaźnie, odeon (kryta sala widowiskowa czynna od końca I wieku p.n.e. do końca III wieku n.e.) oraz nimfeum. Wodę dostarczał akwedukt sprowadzający ją z rzeki Loros na odcinku około 50 km.

Nad miastem, na wzgórzu Michalitsi — w miejscu obozu Oktawiana przed bitwą — wzniesiono monumentalny Pomnik Zwycięstwa. Na murze oporowym umieszczono co najmniej 36 brązowych taranów (rostrów) zdobytych na okrętach floty Antoniusza i Kleopatry, ułożonych według wielkości; dziś zachowały się po nich jedynie gniazda w kształcie kotwic. Nad nimi biegł łaciński napis długości ok. 54 metrów, poświęcony Neptunowi i Marsowi, rozpoczynający się słowami: „Imperator Caesar, syn boskiego Juliusza, zwycięzca w wojnie, którą prowadził w imieniu republiki w tym regionie…”. Ruiny zidentyfikował w 1805 r. podróżnik William M. Leake, częściowych wykopalisk (błędnie biorąc pomnik za świątynię) dokonał w 1913 r. Aleksandros Filadelfeus z greckiej Służby Archeologicznej, fragmenty inskrypcji odczytali K. Romaios i G. Miladis (1925–26), a systematyczne badania i konserwację od 1995 roku prowadzi zespół Konstantinosa Zachosa.

Znaczną część budynków publicznych Nikopolis sfinansował Herod Wielki — ten sam król Judei, który według Ewangelii Mateusza kazał wymordować niemowlęta w Betlejem (Mt 2,16). Informację tę przekazuje Józef Flawiusz w „Dawnych dziejach Izraela” (16,147) oraz w „Wojnie żydowskiej” (1,425): Herod, sojusznik Augusta po Akcjum, ofiarował miastu pieniądze na świątynię i inne gmachy publiczne. Wykopaliska trwają nieprzerwanie od 1913 roku; w 2009 r. otwarto na miejscu Muzeum Archeologiczne Nikopolis, a stanowisko figuruje na tymczasowej liście światowego dziedzictwa UNESCO.

Powiązanie z Pismem

Nikopolis pojawia się w Nowym Testamencie tylko raz, ale wprost — w Liście do Tytusa, gdzie Paweł pisze do swojego młodszego współpracownika, którego zostawił na Krecie: „Zostawiłem cię na Krecie w tym celu, abyś uporządkował to, co tam jeszcze zostało do zrobienia, i ustanowił w każdym mieście starszych, jak ci nakazałem” (Tt 1,5 UBG). Kilka rozdziałów dalej Paweł wyjawia swoje plany na nadchodzącą zimę: „Gdy poślę do ciebie Artemasa lub Tychika, staraj się przybyć do mnie do Nikopolis, bo tam postanowiłem spędzić zimę” (Tt 3,12 UBG).

List zwykle datuje się na lata 63–66 n.e., a więc na okres po domniemanym uwolnieniu Pawła z pierwszego rzymskiego więzienia (Dzieje Apostolskie kończą się jego aresztem w Rzymie ok. 60–62 r.). Tradycja badaczy przyjmujących autentyczność listów pasterskich mówi wówczas o „czwartej podróży misyjnej” — Paweł miałby odwiedzić Kretę, zostawić tam Tytusa, po czym zaplanować spędzenie zimy w Nikopolis, zanim wyruszy dalej. Wybór tego akurat miasta nie był przypadkowy: żegluga po Morzu Śródziemnym w praktyce zamierała na okres jesienno-zimowy (sztormy czyniły ją zbyt niebezpieczną), a Nikopolis — spora stolica prowincji z dwoma portami, dobrze skomunikowana morzem z Kretą, Achają i Italią — była naturalnym miejscem, by przeczekać złą pogodę.

Co pewne, a co dyskutowane

Pewne jest istnienie i skala miasta założonego przez Augusta po Akcjum — to jeden z najlepiej zachowanych i najdokładniej przebadanych ośrodków rzymskiej Grecji, z ciągłością wykopalisk od 1913 roku do dziś. Nie budzi też wątpliwości powiązanie fundacji miasta z bitwą pod Akcjum: potwierdzają to źródła literackie (Swetoniusz, Kasjusz Dio) oraz sam napis na Pomniku Zwycięstwa.

  • Który Nikopolis miał na myśli Paweł? W starożytności istniało kilka miast o tej nazwie — oprócz epirskiego również Nikopolis w Cylicji (Azja Mniejsza) oraz nad rzeką Nestos w Tracji. Już Hieronim w IV wieku wskazywał na miasto epirskie i ta identyfikacja dominuje w komentarzach do dziś — był to bowiem zdecydowanie najsłynniejszy ośrodek noszący tę nazwę. Jan Chryzostom i Teodoret z Cyru łączyli list raczej z Nikopolis w Macedonii/Tracji, powołując się na dopisek kończący niektóre rękopisy — bez rozstrzygającego dowodu.
  • Dopisek o Macedonii w tekście UBG. Na końcu Listu do Tytusa w Uwspółcześnionej Biblii Gdańskiej czytamy: „List do Tytusa (…) napisany z Nikopolis, miasta Macedonii”. To nie fragment natchnionego tekstu Pawła, lecz późna redakcyjna notka (subskrypcja) z greckich rękopisów bizantyjskich; większość badaczy uważa ją za nieścisłą, bo Nikopolis epirskie administracyjnie należało do prowincji Epir (od czasów Trajana), nie Macedonii. Dopisek dobrze pokazuje, że notatki kopistów trzeba traktować ostrożniej niż sam tekst listu.
  • Autorstwo i data Listu do Tytusa. Część badaczy krytycznych (m.in. Martin Dibelius, Hans Conzelmann, Barrett, Hultgren) uważa listy pasterskie za pisma powstałe po śmierci Pawła, spisane w jego imieniu na przełomie I i II wieku — co czyniłoby wzmiankę o Nikopolis literacką konwencją. Zwolennicy autorstwa Pawłowego (Donald Guthrie, Gordon Fee, J.N.D. Kelly) bronią autentyczności i „czwartej podróży” po pierwszym uwięzieniu w Rzymie. Spór nie dotyczy istnienia czy topografii samego miasta — tylko historyczności tej wzmianki.

Znaczenie

Nikopolis to rzadki przypadek, w którym miejsce wymienione wprost w Nowym Testamencie da się dziś zwiedzić niemal w całości — mury, teatr, odeon, stadion, łaźnie, nimfeum i sam Pomnik Zwycięstwa są odsłonięte i dostępne, a muzeum z 2009 roku porządkuje znaleziska chronologicznie od powstania miasta po jego upadek. Rzadko kiedy tło geograficzne jednego zdania listu apostolskiego można oglądać z taką dokładnością.

Symboliczna jest też sama historia miasta. Nikopolis powstało jako polityczno-religijny pomnik zwycięstwa i „pokoju” (Pax Augusta) po latach wojen domowych — zbudowane wokół kultu cesarza i taranów zdobytych okrętów. Kilka wieków później to samo miasto stało się siedzibą biskupa i miejscem budowy kilku wczesnochrześcijańskich bazylik z bogatymi mozaikami (od ok. 460 r.), a jego biskupi uczestniczyli jeszcze w soborach powszechnych w VIII wieku — zanim najazdy Wandalów (474 r.), a później Słowian i Awarów, doprowadziły do upadku miasta na rzecz pobliskiej Prewezy.

Nikopolis miało też inne życie intelektualne: po tym, jak cesarz Domicjan wygnał filozofów z Rzymu (ok. 89–93 r. n.e.), właśnie tu osiadł i założył szkołę stoicki filozof Epiktet — dowód, że miasto pozostawało ważnym ośrodkiem kulturalnym długo po wizycie apostoła. Dla czytelnika Listu do Tytusa Nikopolis przypomina też coś przyziemnego: apostolskie podróże toczyły się w realnym świecie rzymskich dróg morskich i sezonów żeglugowych, a nie w oderwanej od geografii opowieści.

Źródła

Więcej wpisów