Relacja o dramatycznej śmierci asyryjskiego króla Sennacheryba, który po nieudanej kampanii przeciwko Jerozolimie za panowania Ezechiasza został zamordowany przez własnych synów, przez stulecia była znana niemal wyłącznie z kart Pisma Świętego. Dla sceptyków biblijna wersja wydarzeń brzmiała jak moralizatorska opowieść o sprawiedliwości Bożej wymierzonej dumnemu władcy. Jednak odkrycia archeologiczne i odczytanie pisma klinowego rzuciły zupełnie nowe światło na te wydarzenia. Jednym z kluczowych dokumentów w tej sprawie jest asyryjski list państwowy, który koresponduje z relacją proroków i kronikarzy biblijnych.
Czym jest to odkrycie
Kluczowym dowodem tekstowym w tej sprawie jest asyryjski list gliniany, skatalogowany w zbiorach muzealnych jako ABL 1091 (State Archives of Assyria). Jest to list skierowany do następcy tronu i późniejszego króla, Asarhaddona. Choć sam dokument został odkryty w ruinach Niniwy, jego znaczenie historyczne stało się w pełni jasne dopiero po dokładnej analizie filologicznej tekstów nowoasyryjskich.
List ten opisuje spisek i ostatecznie zabójstwo króla Sennacheryba. Kluczową postacią pojawiającą się w tym kontekście historycznym jest syn Sennacheryba, Arda-Mulissu (rekonstruowany w źródłach asyryjskich jako główny konspirator), który sprzeciwił się decyzji ojca o wyznaczeniu młodszego brata, Asarhaddona, na następcę tronu. Arda-Mulissu, wraz ze swoimi poplecznikami, zorganizował zamach na życie monarchy w asyryjskiej świątyni, co doprowadziło do wybuchu krótkiej wojny domowej i ostatecznej ucieczki spiskowców z kraju.
Powiązanie z Pismem
Tekst biblijny w Drugiej Księdze Królewskiej oraz w Księdze Izajasza z niezwykłą precyzją opisuje tragiczny koniec Sennacheryba po jego powrocie z nieudanej wyprawy na Judę, gdzie Jahwe (PAN) w cudowny sposób ocalił Jerozolimę. Pismo wymienia imiona synów, którzy dokonali tego zamachu, wskazując bezpośrednio na Adrameleka i Saresera.
„A gdy oddawał pokłon w domu swego boga Nisroka, jego synowie – Adramelek i Sareser – zabili go mieczem. Potem uciekli do ziemi Ararat. I Asarchaddon, jego syn, królował w jego miejsce.” — 2 Krl 19,37 (UBG)
Tożsamość biblijnego Adrameleka z asyryjskim królewiczem Arda-Mulissu jest uderzająca. Językoznawcy i historycy wskazują, że imię Arda-Mulissu mogło ulec naturalnym przekształceniom fonetycznym w języku hebrajskim, prowadząc do formy Adramelek. Oba źródła — biblijne i asyryjskie — są zgodne co do kluczowych faktów: król Sennacheryb został zamordowany przez własnego syna (lub synów) w świątyni, a sprawcy musieli ratować się ucieczką, podczas gdy władzę przejął kolejny syn, Asarhaddon.
„A gdy oddawał pokłon w domu swego boga Nisroka, jego synowie – Adramelek i Sareser – zabili go mieczem. Potem uciekli do ziemi Ararat. I Asarchaddon, jego syn, królował w jego miejsce.” — Iz 37,38 (UBG)
Co pewne, a co dyskutowane
Z punktu widzenia metodologii historycznej status tego odkrycia określa się jako mieszany, ponieważ badacze wciąż dyskutują nad szczegółami rekonstrukcji tych wydarzeń. Do faktów pewnych należy zaliczyć to, że Sennacheryb rzeczywiście zginął w wyniku spisku pałacowego zorganizowanego przez własnego syna, co potwierdzają liczne asyryjskie inskrypcje (w tym inskrypcje samego Asarhaddona) oraz wspomniany list ABL 1091. Potwierdzona jest także historyczność ucieczki spiskowców na północ (w kierunku Urartu/Ararat) oraz bezproblemowe przejęcie władzy przez Asarhaddona.
Obszarem dyskusji pozostaje dokładna identyfikacja językowa imienia Adramelek. Choć większość asyrologów utożsamia go z Arda-Mulissu (gdzie element „Mulissu” odnosi się do asyryjskiej bogini, żony boga Aszura), niektórzy uczeni wskazują na trudności w jednoznacznym przejściu fonetycznym z pisma klinowego na alfabet hebrajski. Ponadto asyryjskie źródła czasami kładą nacisk na zbiorową odpowiedzialność braci, podczas gdy list ABL 1091 skupia się na roli jednego głównego buntownika, co wymaga ostrożnego zestawiania szczegółów relacji.
Znaczenie
Dla badaczy stojących na gruncie sola scriptura odkrycie listu ABL 1091 oraz powiązanych inskrypcji stanowi doskonały przykład tego, jak starożytna dokumentacja państwowa potrafi potwierdzić detale historyczne zapisane w biblijnych księgach historycznych i prorockich. Biblia nie posługuje się mitologicznym językiem w próżni; opisuje realne postacie, realne konflikty dynastyczne i realne dramaty polityczne Bliskiego Wschodu.
Odkrycie to pokazuje również, że autorzy biblijni posiadali bardzo dokładną, współczesną im wiedzę o sprawach wewnętrznych Imperium Asyryjskiego. Choć asyryjskie archiwa państwowe starannie filtrowały informacje niewygodne dla dworu królewskiego, to ocalała korespondencja i kroniki dostarczają dowodów, które idealnie harmonizują z surowym i prawdziwym świadectwem Słowa Bożego.