Relacje historyczne i geograficzne zawarte w księgach Nowego Przymierza często podają bardzo szczegółowe trasy podróży pierwszych głosicieli Dobrej Nowiny. Jednym z takich kluczowych punktów na mapie rzymskiej Judei było miasto Antipatris. To właśnie tam zatrzymał się nocny oddział rzymski eskortujący więzionego apostoła Pawła. Badania archeologiczne na stanowisku Tel Afek w pełni potwierdzają istnienie tej starożytnej osady na strategicznym szlaku handlowym i militarnym, dostarczając namacalnego tła dla dramatycznych wydarzeń opisanych w Dziejach Apostolskich.
Czym jest to odkrycie
Tel Afek (znany również jako Ras al-Ain) to starożytne wzgórze położone u źródeł rzeki Jarkon w Izraelu. Stanowisko to leży w strategicznym przewężeniu międzynarodowego traktu nadmorskiego (Via Maris), co od tysiącleci czyniło je kluczowym punktem obronnym i komunikacyjnym. Około 9 roku p.n.e. król Herod Wielki odbudował istniejące tu wcześniej miasto i nazwał je Antipatris na cześć swojego ojca, Antypatra.
Systematyczne wykopaliska archeologiczne na tym obszarze rozpoczęły się w 1972 roku pod kierownictwem Moshe Kochaviego z Uniwersytetu w Tel Awiwie. Badacze odsłonili bogate warstwy historyczne, w tym pozostałości z okresu rzymskiego (herodiańskiego). Do najważniejszych odkryć należą fragmenty szerokiej brukowanej ulicy – rzymskiego cardo, przy którym znajdowały się sklepy i budynki użyteczności publicznej. Nad starożytnym tellem wznosi się również monumentalna osmańska twierdza Binar Baszi wybudowana w 1571 roku, która doskonale ilustruje ciągłość strategicznego znaczenia tego miejsca przez kolejne stulecia.
Powiązanie z Pismem
Księga Dziejów Apostolskich opisuje spisek na życie Pawła, jaki zawiązali niektórzy Żydzi w Jerozolimie. Aby ratować rzymskiego obywatela przed samosądem, dowódca garnizonu (trybun Klaudiusz Lizjasz) zorganizował nocną ewakuację więźnia do Cezarei, gdzie rezydował namiestnik Feliks. Pierwszym etapem tej pospiesznej eskorty było właśnie herodiańskie Antipatris.
„Żołnierze zabrali więc Pawła zgodnie z rozkazem i zaprowadzili go nocą do Antipatris.” — Dz 23,31 (UBG)
Dystans między Jerozolimą a Antipatris wynosi około 55-60 kilometrów w trudnym, górzystym terenie, który następnie przechodzi w nizinę Szaron. Pokonanie tego dystansu w ciągu jednej nocy wymagało ogromnego wysiłku i dobrej infrastruktury drogowej. Następnego dnia żołnierze piesi wrócili do Jerozolimy, a do samej Cezarei Pawła eskortowała już tylko konnica.
„A nazajutrz zostawili jeźdźców, aby jechali z nim dalej, a sami wrócili do twierdzy.” — Dz 23,32 (UBG)
Co pewne, a co dyskutowane
Identyfikacja stanowiska Tel Afek jako biblijnego i historycznego Antipatris jest całkowicie pewna i nie budzi żadnych wątpliwości wśród historyków oraz archeologów. Dowody tekstowe (m.in. u Józefa Flawiusza) oraz topograficzne pokrywają się precyzyjnie z wynikami prac wykopaliskowych.
Odkryte rzymskie cardo oraz fundamenty budowli z I wieku n.e. stanowią bezpośredni materialny dowód na to, jak wyglądało miasto, przez które rzymscy żołnierze prowadzili Pawła. Badacze nie dyskutują nad samym faktem istnienia miasta, lecz nad dokładnym przebiegiem nocnego marszu – część komentatorów zastanawia się, czy tak liczny oddział (470 ludzi) był w stanie pokonać cały górzysty dystans do Antipatris w ciągu zaledwie jednej nocy, czy też rzymska eskorta poruszała się na tyle szybko przy użyciu koni jurnych i wozów, że dotarła tam o świcie. Odkrycia archeologiczne rzymskich dróg w tym regionie dowodzą, że rzymska infrastruktura transportowa pozwalała na sprawne i szybkie przemieszczanie wojska.
Znaczenie
Dla badaczy Biblii stojących na gruncie sola scriptura, odkrycia w Tel Afek (Antipatris) są kolejnym dowodem na niezwykłą precyzję historyczną i geograficzną autorów Nowego Przymierza. Ewangelista Łukasz, autor Dziejów Apostolskich, nie posługiwał się ogólnikami ani legendami. Podanie konkretnego etapu podróży – nocnego przystanku w Antipatris – idealnie pasuje do rzymskich realiów wojskowych oraz możliwości logistycznych tamtej epoki.
Wizyta w Tel Afek pozwala nam niemal „zobaczyć” rzymskie cardo, po którym stąpał apostoł Paweł oraz eskortujący go żołnierze Jahwe (PAN) czuwał nad życiem swojego sługi, posługując się rzymskim systemem prawnym i militarnym, aby bezpiecznie doprowadzić go przed oblicze królów i ostatecznie do Rzymu. Pozostałości herodiańskiego Antipatris są trwałym, fizycznym świadectwem tych wydarzeń.