W 2019 roku archeolodzy pracujący na terenie dzisiejszego Izraela ogłosili odkrycie niezwykłego kompleksu sakralnego z okresu bizantyjskiego. Bogato zdobiona świątynia, wzniesiona ku czci bezimiennego „Chwalebnego Męczennika”, stanowi jedno z najbardziej kompletnych i spektakularnych znalezisk tego typu w regionie Judei. Odkrycie to nie tylko ukazuje potęgę i bogactwo bizantyjskiego kultu religijnego, ale również skłania do refleksji nad biblijnym świadectwem tych, którzy oddali swoje życie za wiarę w Boga, którego imię to Jahwe (PAN), oraz Jego Syna, którym jest Jeszua (Jezus) Mesjasz.
Czym jest to odkrycie
Wspaniały kompleks kościelny z VI wieku n.e. został odkryty w Ramat Bet Szemesz, na zachód od Jerozolimy. Prace wykopaliskowe były prowadzone przez Israel Antiquities Authority (IAA) pod kierownictwem Benjamina Storchana. Trwające trzy lata badania ujawniły monumentalną bazylikę o powierzchni ponad 1500 metrów kwadratowych, która zachwyca bogactwem detali architektonicznych.
Świątynia charakteryzuje się rzadką, nienaruszoną kryptą grobową, do której prowadziły dwa niezależne rzędy schodów (wejściowe i wyjściowe), co sugeruje, że miejsce to było celem masowych pielgrzymek. Wnętrze kościoła zdobiły misterne mozaiki przedstawiające motywy roślinne, geometryczne oraz wyobrażenia ptaków. Na szczególną uwagę zasługuje grecka inskrypcja fundacyjna. Informuje ona, że rozbudowę świątyni sfinansował sam cesarz Tyberiusz II Konstantyn (panujący w latach 578–582 n.e.), co dowodzi ogromnego znaczenia tego sanktuarium dla ówczesnego imperium. Mimo tak wysokiej rangi i licznych inskrypcji, tożsamość pochowanego tam „Chwalebnego Męczennika” pozostaje tajemnicą – jego imię nie zostało wymienione w żadnym z odkrytych tekstów.
Powiązanie z Pismem
Choć samo odkrycie pochodzi z VI wieku n.e. – a więc z czasów, gdy pierwotna wiara apostolska była już mocno przekształcona przez tradycję bizantyjską – to idea upamiętniania męczenników bezpośrednio nawiązuje do nowotestamentowych opisów prześladowań. Wierzący w pierwszych wiekach mierzyli się z ogromnym uciskiem ze strony władz rzymskich. Księga Apokalipsy (Objawienia) spisana przez apostoła Jana wprost odnosi się do dusz tych, którzy zostali zabici z powodu słowa Bożego i świadectwa, jakie złożyli.
„A gdy otworzył piątą pieczęć, widziałem pod ołtarzem dusze zabitych z powodu słowa Bożego i świadectwa, które złożyli.” — Ap 6,9 (UBG)
Wizja ta ukazuje, że krew sprawiedliwych ma ogromne znaczenie w oczach Boga. Męczennicy ci, choć fizycznie zgładzeni, w planie Jahwe oczekują na ostateczny triumf sprawiedliwości i zmartwychwstanie. List do Hebrajczyków również przypomina o bohaterach wiary, którzy nie wahali się oddać życia za prawdę:
„Kobiety odzyskały swoich zmarłych przez wskrzeszenie. Inni zaś byli torturowani, nie przyjąwszy uwolnienia, aby dostąpić lepszego zmartwychwstania. Jeszcze inni doświadczyli szyderstw i biczowania, ponadto kajdan i więzienia. Byli kamienowani, przerzynani piłą, doświadczani, zabijani mieczem, tułali się w owczych i kozich skórach, cierpieli niedostatek, ucisk, utrapienie;” — Hbr 11,35-37 (UBG)
Odkryty kościół w Bet Szemesz jest materialnym dowodem na to, jak głęboko w świadomości chrześcijan zakorzeniona była pamięć o tych, którzy „nie umiłowali swojego życia aż do śmierci” (Ap 12,11).
Co pewne, a co dyskutowane
Fakty naukowe dotyczące samego znaleziska są w pełni potwierdzone przez konsensus archeologiczny. Nie ulega wątpliwości datowanie obiektu na VI wiek n.e., obecność cesarskiego mecenatu Tyberiusza II oraz funkcja pielgrzymkowa kompleksu, na co wskazuje unikalny układ architektoniczny z kryptą. Odkryte mozaiki i inskrypcje są autentycznymi zabytkami epoki bizantyjskiej.
Obszarem dyskusji i domysłów pozostaje tożsamość samego męczennika. Badacze proponowali różne hipotezy, próbując powiązać sanktuarium z postaciami znanymi z tradycji hagiograficznej, jednak brak jednoznacznych dowodów epigraficznych uniemożliwia ostateczną identyfikację. Część historyków sugeruje, że imię mogło być celowo pominięte w inskrypcjach publicznych z powodów lokalnych tradycji liturgicznych, bądź też znajdowało się w części świątyni, która uległa zniszczeniu.
Znaczenie
Dla osób badających historię biblijną i rozwój wczesnego chrześcijaństwa, odkrycie w Bet Szemesz stanowi bezcenny wgląd w realia późnoantycznej Judei. Pokazuje ono, jak pamięć o prześladowaniach z pierwszych wieków ukształtowała krajobraz religijny Bliskiego Wschodu. Choć jako zwolennicy powrotu do hebrajskich korzeni wiary i autorytetu samego Pisma Świętego (sola scriptura) patrzymy na bizantyjski przepych i kult relikwii z dystansem, nie możemy ignorować historycznego faktu: wiara w Jeszuę jako Mesjasza była tak potężną siłą, że ludzie oddawali za nią życie, a pamięć o ich poświęceniu przetrwała stulecia, wyryta w kamieniach i mozaikach Bet Szemesz.