Wydarzenie opisane w Ewangelii Jana, w którym Jeszua (Jezus) wyprowadza z grobu człowieka martwego od czterech dni, stanowi jeden z najbardziej poruszających i przełomowych momentów w całym Nowym Testamencie. Cud ten miał miejsce w Betanii, małej wiosce położonej na wschodnim zboczu Góry Oliwnej. Współcześnie miejscowość ta nosi arabską nazwę Al-Ajzarija, co bezpośrednio nawiązuje do imienia Łazarza. To właśnie tam znajduje się skalny grobowiec, który od stuleci jest celem pielgrzymek. Choć tradycja ta jest niezwykle dawna i silna, współczesna archeologia zmusza nas do postawienia pytania: na ile identyfikacja tej konkretnej groty opiera się na faktach, a na ile na późniejszej pobożności?
Czym jest to odkrycie
Tradycyjny grób Łazarza to wykuta w skale komora grobowa położona w Al-Ajzarija. Historia badań archeologicznych w tym miejscu wiąże się przede wszystkim z pracami prowadzonymi w latach 1949–1953 przez ojca Sylvestra J. Sallera. Wykopaliska te przyniosły niezwykle interesujące rezultaty dotyczące sakralnej historii tego miejsca. Odsłonięto pozostałości czterech nałożonych na siebie świątyń chrześcijańskich, z których najstarsza datowana jest na IV lub V wiek.
Badania potwierdziły, że pamięć o tym miejscu była żywa już w okresie bizantyjskim. Hieronim ze Strydonu około 390 roku wspomina w swoich pismach o istniejącym tam kościele zwanym „Lazarium”, wzniesionym nad domniemanym grobem przyjaciela Mesjasza. Archeolodzy wykazali, że badany grobowiec rzeczywiście stanowi część starożytnego cmentarza, na którym chowano zmarłych w I wieku n.e., czyli w czasach ziemskiej działalności Jeszui (Jezusa).
Powiązanie z Pismem
Kluczowym punktem odniesienia dla tego miejsca jest jedenasty rozdział Ewangelii Jana. Pismo Święte precyzyjnie opisuje strukturę grobowca oraz przebieg samego cudu. Ewangelista zaznacza, że grób był jaskinią, na której leżał kamień, co doskonale koresponduje z typem pochówków skalnych popularnych w Judei w tamtym okresie.
„Jezus zaś ponownie się rozrzewnił i przyszedł do grobu. Była to jaskinia, a u jej wejścia był położony kamień. I powiedział Jezus: Usuńcie ten kamień. Powiedziała do niego Marta, siostra zmarłego: Panie, już cuchnie, bo od czterech dni leży w grobie.” — J 11,38-39 (UBG)
Kolejne fragmenty sprawozdania ewangelicznego opisują moment, w którym Syn Boży okazuje swoją moc nad śmiercią, wypowiadając słowa, które na zawsze zmieniły postrzeganie ludzkiej egzystencji i zapowiedziały powszechne zmartwychwstanie.
„Gdy to powiedział, zawołał donośnym głosem: Łazarzu, wyjdź na zewnątrz! I wyszedł ten, który umarł, mając ręce i nogi powiązane opaskami, a twarz obwiązaną chustką. Powiedział do nich Jezus: Rozwiążcie go i pozwólcie mu odejść.” — J 11,43-44 (UBG)
Co pewne, a co dyskutowane
Weryfikując to odkrycie przez pryzmat faktów, musimy oddzielić naukowe dowody od tradycji kościelnej. Co jest zatem pewne, a co pozostaje sporne?
- Pewne: Badany obszar w Al-Ajzarija był wykorzystywany jako cmentarzysko w I wieku n.e. Struktura grobowca odpowiada żydowskim zwyczajom pogrzebowym z okresu Drugiej Świątyni. Ponadto badania Sallera jednoznacznie dowodzą, że od IV wieku istniał tu nieprzerwany kult upamiętniający wskrzeszenie Łazarza (potwierdzony przez kościoły bizantyjskie i późniejsze krzyżackie).
- Sporne: Tożsamość samej groty. Nie dysponujemy żadną starożytną inskrypcją ani bezpośrednim dowodem archeologicznym z I wieku, który wymieniałby imię Łazarza na ścianach tego grobowca. Chociaż lokalizacja leży w granicach biblijnej Betanii, utożsamienie tej konkretnej jaskini z miejscem cudu opiera się wyłącznie na tradycji lokalnej społeczności chrześcijańskiej z IV wieku, którą spisali pielgrzymi tacy jak pątnik z Bordeaux czy Egeria.
Z perspektywy wierności Słowu Bożemu należy pamiętać, że wczesne wspólnoty chrześcijańskie po zburzeniu Jerozolimy w 70 roku n.e. uległy rozproszeniu, a precyzyjna lokalizacja wielu prywatnych grobów mogła ulec zatarciu. Identyfikacja grobowca w Al-Ajzarija jako dokładnie tego, z którego wyszedł Łazarz, ma status tradycji prawdopodobnej, lecz historycznie niedowodliwej.
Znaczenie
Dla badacza Biblii stojącego na stanowisku sola scriptura, fizyczne potwierdzenie autentyczności konkretnej jaskini nie jest fundamentem wiary. Wiarygodność Ewangelii opiera się na natchnionym tekście Pisma, a nie na sanktuariach wznoszonych przez kolejne pokolenia. Niemniej jednak, odkrycia w Betanii mają duże znaczenie pomocnicze. Pokazują one, że topografia opisana w Ewangelii Jana jest całkowicie realna – Betania istniała, a jej mieszkańcy grzebali zmarłych w niszach skalnych dokładnie tak, jak opisuje to apostoł Jan.
Prace archeologiczne w Al-Ajzarija, choć nie dają nam stuprocentowej pewności co do tożsamości samego grobu, potwierdzają historyczność realiów, w których żył i nauczał Jahwe (PAN) objawiony w ciele, nasz Mesjasz Jeszua. Przypominają nam, że wydarzenia biblijne nie rozegrały się w świecie mitów, ale w konkretnych miejscach, które do dziś możemy badać.