W rzymskich podziemiach, z dala od zgiełku starożytnego imperium, pierwsi naśladowcy Mesjasza pozostawili po sobie ślady, które do dziś rzucają światło na życie i wiarę wczesnego Kościoła. Katakumby Pryscylli, położone przy starożytnej drodze Via Salaria w Rzymie, kryją w sobie niezwykłe bogactwo wczesnochrześcijańskiej sztuki sakralnej. To właśnie tam, pośród kilometrów podziemnych korytarzy grobowych, odnaleziono unikalne malowidła ścienne, w tym słynną scenę Fractio Panis (Łamanie Chleba) oraz wizerunek powszechnie uznawany za najstarsze zachowane przedstawienie Marii z Dzieciątkiem. Odkrycia te pozwalają nam wejrzeć w codzienne praktyki wspólnoty, która starała się wiernie realizować naukę pozostawioną przez Jeszuę (Jezusa) i Jego apostołów.
Czym jest to odkrycie
Katakumby Pryscylli powstały w okresie od II do III wieku naszej ery na terenie należącym pierwotnie do rzymskiego rodu Acilii Glabriones, którego przedstawicielką była chrześcijańska matrona Pryscylla. System korytarzy i komór grobowych został z czasem szczegółowo zbadany i udokumentowany przez wybitnych pionierów archeologii chrześcijańskiej, takich jak Giovanni Battista de Rossi oraz Josef Wilpert pod koniec XIX i na początku XX wieku.
Kluczowym punktem tych katakumb jest tzw. Kaplica Grecka (Capella Greca) – bogato zdobiona komora, w której znajduje się słynny fresk Fractio Panis. Datowany na przełom II i III wieku fresk przedstawia siedem osób zgromadzonych wokół stołu półkolistego (tzw. stibadium), na którym widnieją chleby oraz naczynia. Postać po lewej stronie, uznawana za przewodniczącego zgromadzeniu, wykonuje gest łamania chleba. W tej samej nekropolii, na suficie jednej z nisz grobowych, znajduje się inne kluczowe malowidło datowane na około 230–240 rok n.e. Przedstawia ono siedzącą kobietę z niemowlęciem na łonie, obok której stoi postać wskazująca na gwiazdę powyżej – powszechnie interpretowana jako najstarszy zachowany wizerunek Marii z Dzieciątkiem Jezus.
Powiązanie z Pismem
Dla badaczy Biblii, którzy na pierwszym miejscu stawiają natchnione Słowo Boże ponad późniejszą tradycję ludzką, fresk Fractio Panis stanowi poruszającą wizualizację nowotestamentowych opisów życia pierwotnego Kościoła. Dzieje Apostolskie wielokrotnie wspominają o praktyce łamania chleba i wspólnych posiłkach, które charakteryzowały pierwszych wierzących w Jerozolimie, tuż po zesłaniu Ducha Świętego. Wspólnota ta spotykała się regularnie, aby trwać w nauce apostolskiej i dziękczynieniu.
„Trwali oni w nauce apostołów, w społeczności, w łamaniu chleba i w modlitwach.” — Dz 2,42 (UBG)
Wczesne chrześcijaństwo charakteryzowało się prostotą i głębokim poczuciem braterstwa. Posiłki te, zwane ucztami miłości (agapami), były bezpośrednim nawiązaniem do Ostatniej Wieczerzy, którą Jeszua (Jezus) spożył ze swoimi uczniami, nakazując im czynić to na Jego pamiątkę. Słowo Boże wskazuje na głęboki sens tego aktu:
„Każdego dnia trwali zgodnie w świątyni, a łamiąc chleb po domach, przyjmowali pokarm z radością i w prostocie serca;” — Dz 2,46 (UBG)
Scena z Katakumb Pryscylli idealnie oddaje ten biblijny obraz – zamiast monumentalnej liturgii znanej z późniejszych wieków widzimy tam grupę wierzących zjednoczonych wokół wspólnego stołu, dzielących się chlebem w prostocie serca.
Co pewne, a co dyskutowane
Istnienie samych malowideł oraz ich datowanie na II/III wiek n.e. są faktami bezspornymi i potwierdzonymi przez nowoczesne badania archeologiczne. Konsensus naukowy zgadza się również co do tego, że Katakumby Pryscylli stanowią jedno z najważniejszych źródeł ikonografii wczesnochrześcijańskiej.
Przedmiotem dyskusji naukowej pozostaje jednak precyzyjna interpretacja teologiczna przedstawionych scen. Podczas gdy tradycyjna interpretacja katolicka, spopularyzowana przez Josefa Wilperta, widzi we Fractio Panis bezpośrednie i jednoznaczne przedstawienie sakramentu Eucharystii (mszy świętej), część historyków i teologów sugeruje, że malowidło to może przedstawiać po prostu agapę – braterski posiłek połączony z modlitwą dziękczynną – bądź też posiłek pogrzebowy (tzw. refrigerium), który był powszechną praktyką w świecie rzymskim i został zaadoptowany przez pierwszych chrześcijan. Podobnie wizerunek kobiety z dzieckiem i prorokiem (wskazującym na gwiazdę) bywa przez niektórych badaczy interpretowany nie jako Maria, lecz jako symboliczna postać kobiety personifikującej Kościół lub zmarłą osobę, choć identyfikacja z Marią i proroctwem Balaama o gwieździe (Lb 24,17) lub Izajasza (Iz 7,14) pozostaje najszerzej akceptowaną hipotezą.
Znaczenie
Dla wierzących opierających swoją wiarę na fundamencie sola scriptura, Katakumby Pryscylli są niezwykle cennym świadectwem historycznym. Nie traktujemy tych wczesnych obrazów jako dogmatycznego źródła wiary, gdyż to Pismo Święte natchnione przez Jahwe (PAN) jest jedynym i ostatecznym autorytetem. Niemniej jednak, malowidła te pokazują, jak blisko biblijnych wzorców żyli chrześcijanie zaledwie sto kilkadziesiąt lat po śmierci i zmartwychwstaniu Mesjasza.
Fresk Fractio Panis przypomina o biblijnym wezwaniu do jedności, braterstwa i prostoty w oddawaniu czci Bogu. Wizerunki te pokazują również przejście od żydowskich korzeni wiary w Jeszuę do realiów świata grecko-rzymskiego, w którym nowi wyznawcy musieli mierzyć się z prześladowaniami, szukając schronienia i nadziei w prawdzie o zmartwychwstaniu i obietnicy powtórnego przyjścia Pana.