Nad brzegami Jeziora Galilejskiego, u podnóża Góry Błogosławieństw, leży miejsce o szczególnej doniosłości historycznej i geograficznej – Tabgha. To właśnie tutaj, zgodnie z wielowiekową tradycją opierającą się na relacjach biblijnych, Mesjasz Jeszua (Jezus) dokonał jednego z najbardziej spektakularnych cudów zapisanych na kartach Ewangelii: nakarmienia rzesz ludzi przy użyciu zaledwie kilku chlebów i ryb. Choć dla ludzi wierzących fundamentem prawdy jest samo Słowo Boże, natchnione przez Jahwe (PAN), to odkrycia archeologiczne pozwalają nam dotknąć materialnych śladów dawnej pobożności, która rozwijała się w miejscach opisanych przez ewangelistów już we wczesnym chrześcijaństwie.
Czym jest to odkrycie
W latach 1932–1936 niemieccy archeolodzy Andreas M. Schneider oraz Paul Mäder przeprowadzili systematyczne badania wykopaliskowe w Tabdze. Ich praca doprowadziła do odsłonięcia pozostałości starożytnej, bizantyjskiej bazyliki datowanej na koniec IV lub początek V wieku naszej ery. Odkryta budowla powstała w miejscu jeszcze wcześniejszej, mniejszej kaplicy z IV wieku. Najcenniejszym elementem znaleziska okazały się doskonale zachowane, niezwykle kunsztowne mozaiki posadzkowe. Wśród motywów flory i fauny doliny Jordanu, bezpośrednio przed ołtarzem głównym, archeolodzy odsłonili słynne przedstawienie kosza z chlebami, po którego obu stronach umieszczono dwie ryby.
Odkryty przez Schneidera i Mädera kościół stał się bazą dla współczesnej rekonstrukcji. Obecnie stojący w tym miejscu kościół, konsekrowany w 1982 roku, został wzniesiony na starożytnych fundamentach i wiernie odtwarza plan pierwotnej, bizantyjskiej bazyliki trójnawowej, chroniąc zarazem bezcenne, oryginalne mozaiki przed zniszczeniem.
Powiązanie z Pismem
Odkryta bazylika w Tabdze od najwcześniejszych wieków upamiętniała wydarzenia opisane w czternastym rozdziale Ewangelii Mateusza. To właśnie tam Jeszua, litując się nad zgromadzonym tłumem, dokonał cudownego rozmnożenia ograniczonego posiłku, którym dysponowali uczniowie. Wydarzenie to pokazało nie tylko nadnaturalną moc Mesjasza, ale również wskazało na obfitość Bożego zaopatrzenia, jakie Jahwe przygotował dla swojego ludu na pustkowiu.
„A oni mu powiedzieli: Nie mamy tu nic prócz pięciu chlebów i dwóch ryb. On powiedział: Przynieście mi je tutaj. Wtedy nakazał ludziom usiąść na trawie, wziął te pięć chlebów i dwie ryby, a spojrzawszy w niebo, pobłogosławił i łamiąc chleby, dawał uczniom, a uczniowie ludziom. I jedli wszyscy do syta. I zebrali z pozostałych kawałków dwanaście pełnych koszy. A tych, którzy jedli, było około pięciu tysięcy mężczyzn, nie licząc kobiet i dzieci.” — Mt 14,17-21 (UBG)
Mozaika odnaleziona pod ołtarzem kościoła bezpośrednio nawiązuje do tej relacji, choć zawiera ciekawy szczegół artystyczny – w koszu widoczne są tylko cztery chleby. Historycy i teolodzy sugerują, że piątym chlebem miał być sam chleb eucharystyczny, kładziony przez kapłana na ołtarzu podczas nabożeństwa, co miało spajać fizyczny cud z duchowym wymiarem chleba żywota.
Co pewne, a co dyskutowane
Faktem naukowym i w pełni potwierdzonym przez badania archeologiczne jest istnienie w tym miejscu rozwiniętego ośrodka kultu chrześcijańskiego już w okresie bizantyjskim. Architektura bazyliki, technika wykonania mozaiki oraz odnalezione inskrypcje jasno potwierdzają, że chrześcijanie z IV i V wieku identyfikowali to konkretne miejsce nad Jeziorem Galilejskim jako lokalizację cudu rozmnożenia chlebów i ryb.
Przedmiotem dyskusji naukowej pozostaje natomiast precyzyjna tożsamość geograficzna tego wydarzenia w kontekście surowej analizy tekstu biblijnego. Ewangelie wspominają o „miejscu pustynnym” lub „ustronnym” (Mt 14,13). Choć Tabgha leży w bliskim sąsiedztwie Kafarnaum i uchodzi za tradycyjne miejsce cudu, niektórzy badacze wskazują, że historyczne wydarzenie mogło mieć miejsce nieco dalej na wschód, bliżej Betsaidy, na co mogą wskazywać szczegóły topograficzne z innych Ewangelii. Archeologia nie jest w stanie rozstrzygnąć z absolutną pewnością, czy cud wydarzył się dokładnie na tym metrze kwadratowym, gdzie leży ołtarz bazyliki. Odkrycie dokumentuje jednak najstarszą dostępną tradycję topograficzną, sięgającą czasów przedbizantyjskich.
Znaczenie
Dla badaczy Biblii odkrycie Schneidera i Mädera ma ogromną wartość historyczną. Pokazuje ono ciągłość pamięci o działalności Jeszui w Galilei. Choć fundamentem wiary pozostaje natchnione Słowo, a nie materialne budowle, to odkrycie starożytnej bazyliki w Tabdze dowodzi, że pierwsi uczniowie i kolejne pokolenia wierzących przywiązywały ogromną wagę do realiów historycznych i geograficznych z życia Mistrza. Mozaika z rybami i chlebem, będąca jednym z najbardziej rozpoznawalnych symboli wczesnochrześcijańskich na świecie, do dziś przypomina o wierności i mocy Boga, który troszczy się o fizyczne i duchowe potrzeby swojego ludu.